Καθώς περπατά κανείς στους δρόμους της Αθήνας, μπορεί να δει να συμβαίνουν διάφορα γεγονότα, που όλο και λιγότερο συναντά κανείς πια σ΄ αυτήν την πόλη. Πριν λίγες μέρες κοντά στην πλατεία Βικτώριας, ένας μπαμπάς έψαχνε στα σκουπίδια έχοντας μαζί του τα δύο παιδία του. Είχε βρει ένα στρώμα και προσπαθούσε να το ξεντύσει έτσι ώστε να παραμείνει μόνο το σύρμα που υπήρχε στο εσωτερικό του, ενώ κατά τη διάρκεια αυτής της ώρας τα δυο παιδιά του έπαιζαν και έτρεχαν γύρω γύρω. Τίποτα το ασυνήθιστο και το ιδιαίτερο δεν παρατηρείται ως τώρα σ΄ αυτήν τη σκηνή. Αυτό που προκαλεί ενδιαφέρον είναι τα συναισθήματα ευχαρίστησης και ενθουσιασμού που έβλεπες στα πρόσωπα των δύο μικρών παιδιών όταν ανακάλυψαν το νέο τους παιχνίδι, που δεν ήταν άλλο από το σύρμα του στρώματος πάνω στο οποίο χοροπηδούσαν με τόση χαρά, που μπορεί να μη συναντήσεις ούτε στα μάτια ενός παιδιού που παίρνει στα χέρια του τη συσκευασία του πιο πολυδιαφημισμένου παιχνιδιού.
Θεωρείται μια κοινή παραδοχή στις δυτικές κοινωνίες ότι το παιχνίδι είναι ένας από τους καθοριστικούς και κυρίαρχους τρόπους μάθησης που μπορεί να τροφοδοτήσει το άτομο με κοινωνικές δεξιότητες. Είναι όμως πραγματικά έτσι; Και αν αυτό ισχύει, σε τι ακριβώς μας εκπαιδεύει; Αξίζει να παρατηρήσουμε τι ακριβώς συμβαίνει με την κατασκευή των παιχνιδιών και πως αυτή εκτυλίσσεται στις δυτικές, τεχνολογικά αναπτυγμένες κοινωνίες και πώς στις μη δυτικές κοινωνίες που στηρίζονται κυρίως σε συλλογικές αξίες.
Στις δυτικές κοινωνίες, η τεχνολογική ανάπτυξη, οι κοινωνικές και οικονομικές μεταβολές έχουν οδηγήσει στην αντικατάσταση των ομαδικών παιχνιδιών από τα ατομικά παιχνίδια, την εισβολή της τηλεόρασης και των video games καθώς και την παραγωγή από τις βιομηχανίες μαζικών παιχνιδιών συγκεκριμένης χρήσης. Τα παιχνίδια που φτάνουν στα χέρια των παιδιών είναι ήδη κατασκευασμένα και απόλυτα εξειδικευμένα. Οι επιλογές παιχνιδιών και οι κανόνες τους είναι προκαθορισμένοι προσφέροντας στα παιδιά έναν περιορισμένο αριθμό δραστηριοτήτων που μπορούν να εκτελέσουν με αυτά. Τα παιχνίδια κατασκευής, όπως είναι τα lego για παράδειγμα, διαθέτουν έτοιμα κομμάτια, ήδη κατεργασμένα και ένα βιβλίο με οδηγίες χρήσης. Ακόμα και οι τυχόν παραλλαγές που το παιχνίδι μπορεί να προσφέρει είναι και αυτές επιλεγμένες εκ των προτέρων από τον κατασκευαστή του. Δεν πρέπει να παραλείψουμε να αναφέρουμε, επίσης, ότι το παιχνίδι αποτελεί όλο και περισσότερο μια ατομική δραστηριότητα καθώς η φυσική παρουσία κάποιου άλλου προσώπου δεν είναι απαραίτητη. Το μόνο που απαιτείται από το χρήστη τους είναι να διαβάσει τις οδηγίες και να τις ακολουθήσει με ακρίβεια κατασκευάζοντας το παιχνίδι με ένα και μόνο τρόπο. Το να ακολουθείς τις οδηγίες αποτελεί πολύ σημαντικό στοιχείο για να παίξεις με ένα παιχνίδι, διότι αν παρακάμψεις μια από αυτές, τότε το παιχνίδι ακυρώνεται. Δεν έχει σημασία αν δεν κατανοείς απόλυτα τις οδηγίες και αν δε σου εξηγεί κανείς τη λογική που κρύβεται πίσω από την τοποθέτηση του κάθε κομματιού σε μια συγκεκριμένη θέση. Το παιδί μαθαίνει να εκτελεί εντολές, έχοντας όμως την ψευδαίσθηση ότι γίνεται κάτοχος μιας γνώσης και ότι δημιουργεί. Αν κανείς θέλει να ανακαλύψει σε αυτήν τη διαδικασία δημιουργικότητα, φαντασία ή πρωτοβουλία μάλλον μάταια τις αναζητάει εκεί.
Τι γίνεται όμως σε κοινωνίες που η τεχνολογία και η βιομηχανία του παιχνιδιού δεν έχει εισχωρήσει σε τόσο μεγάλο βαθμό στην καθημερινότητα των ανθρώπων; Τι γίνεται σε κοινωνίες που τα εμπορικά παιχνίδια που παρέχονται είναι λίγα ή/και δε βρίσκονται στο εμπορικό κέντρο παρατεταγμένα το ένα διπλά στο άλλο; Αν ανατρέξει κάνεις σε τέτοιου είδους κοινωνίες, όπου τα ισχυρά δυτικά πρότυπα δεν έχουν κυριαρχήσει, θα διαπιστώσει ότι εκεί τα πράγματα λειτουργούν κάπως διαφορετικά. Τα παιδιά κατασκευάζουν μόνα τους τα παιχνίδια τους και αυτή η διαδικασία αποτελεί μεγάλο μέρος του παιχνιδιού, ίσως το πιο σημαντικό. Με υλικά και εργαλεία που διαθέτει το περιβάλλον τους, τα παιδιά εμπλέκονται ενεργά στη δημιουργία των παιχνιδιών τους. Σε ορισμένες αφρικανικές χώρες, για παράδειγμα, τα παιδιά φτιάχνουν μπάλες, αυτοκίνητα με μηχανισμούς τιμονιών που ελέγχουν τις κινούμενες ρόδες από φυσικά υλικά, ποδήλατα και κάρα με ρόδες από καρύδια. Υπάρχουν άπειρα παραδείγματα, εντός και εκτός των αστικών κέντρων όπου όσοι δεν έχουν πρόσβαση στην κατανάλωση κατασκευάζουν τα δικά τους πρωτότυπα παιχνίδια. Οι κατασκευές αυτές παρουσιάζουν μια αξιοσημείωτη δημιουργικότητα και εφοδιάζουν τα παιδία με γνωστικές ικανότητες, όπως είναι η κατανομή των υλικών και των εργαλείων και η ικανότητα μετρήσεων. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο χρήστης και ο κατασκευαστής του παιχνιδιού είναι το ίδιο πρόσωπο, βάζοντας έτσι τους δικούς του όρους στο παιχνίδι, το οποίο προσαρμόζει στις δικές του ανάγκες και επιθυμίες. Σε αυτές τις συνθήκες είναι απαραίτητη και η παρουσία του άλλου, η οποία είναι καταλυτικής φύσης, με την εμπειρική γνώση που μπορεί να χρειαστεί να μεταδώσει ή με τη βοήθεια που μπορεί να παρέχει. Αν και η αλληλεπίδραση με τον άλλον δεν εξαντλείται μόνο σε αυτούς τους ρόλους, καθώς το να συνεργάζεσαι με ένα άλλο άτομο, να εμπλέκεσαι μαζί του σε μια δημιουργική διαδικασία και να μοιράζεσαι τα ίδια συναισθήματα όταν αποτυγχάνετε ή όταν τα καταφέρνετε αποτελεί πάνω από όλα πηγή ευχαρίστησης και διασκέδασης. Αυτού του είδους οι κατασκευές προϋποθέτουν σε μεγάλο βαθμό τη συνεργασία. Σε αυτήν την περίπτωση το παιδί αποκτά μια πρακτική γνώση που έχει τη δυνατότητα να εφαρμόζει σε άλλες κατασκευές προβαίνοντας σε διάφορες καινοτομίες εκείνη τη στιγμή αλλά και μετέπειτα στη ζωή του. Τα παιδιά δεν οδηγούνται κατευθείαν στο αποτέλεσμα, αλλά μαθαίνουν τη διαδικασία για να φτάνουν μόνα τους σε αυτό.
Το παιχνίδι είναι μια διαδικασία συλλογικοποίησης και προσαρμογής στις κυρίαρχες κοινωνικές αξίες, είτε αυτές προωθούν την αδράνεια στη σκέψη και στο σώμα, είτε είναι συλλογικές και δίνουν προτεραιότητα στη δράση, τη φαντασία και τη δημιουργικότητα. Επανερχόμενοι λοιπόν στις δυτικές κοινωνίες, τα παιχνίδια με τον τρόπο με τον οποίο παρέχονται φαίνεται πως προετοιμάζουν το παιδί με τον πιο ευχάριστο τρόπο για τον πιο σημαντικό ρόλο του, αυτόν του καταναλωτή, που η σημασία του να “έχεις” είναι πιο σημαντική από του να “πράττεις” και να “συνεργάζεσαι”. Και βέβαια, θα ήταν σαφώς υποτιμητικό αν λέγαμε ότι το παιχνίδι, πέρα από την ευχαρίστηση που προσφέρει στο χρήστη του, έχασε ή δεν είχε ποτέ μια βασική του ιδιότητα, αυτή της εκπαίδευσης. Φυσικά και μας εκπαιδεύει σε αυτό που οι κοινωνίες μας ξέρουν να κάνουν καλά, στον ατομικισμό, την απόλυτη συμμόρφωση στους προκαθορισμένους κανόνες, την παθητικότητα και την αδράνεια.