_Σημειώσεις από την εποχή των πολέμων χαμηλής έντασης/υψηλής διάχυσης.

Εισαγωγή

Ένα από τα “κατορθώματα” για τα οποία επαίρονται τα κράτη της Δύσης είναι το γεγονός ότι έχουν καταφέρει να διεξέλθουν τα χρόνια μετά τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο χωρίς να εμπλακούν σε πολέμους μεταξύ τους αλλά και χωρίς να βιώσουν εν γένει την εμπειρία κάποιας πολεμικής σύγκρουσης στο εσωτερικό των επικρατειών τους. Υπάρχουν μάλιστα αρκετοί “αναλυτές” – δημοσιογράφοι, προερχόμενοι κυρίως από τον φιλελεύθερο χώρο, που σπεύδουν να εντοπίσουν την αιτία αυτής της περιόδου ειρήνης στην υποτιθέμενα εγγενή ειρηνόφιλη διάθεση των δημοκρατικών καθεστώτων. Ακόμα και η σύμπτυξη εθνών-κρατών σε ισχυρά οικονομικά μπλοκ αποδίδεται ενίοτε στη συνειδητοποίηση, εκ μέρους αυτών των δημοκρατιών, της φρίκης του πολέμου και της ειρηνοποιού επίδρασης του εμπορίου. Η συλλογιστική αυτή πηγαίνει πολλές φορές ένα βήμα παραπέρα, φτάνοντας να αποκλείει το ενδεχόμενο μιας “ενδο-ιμπεριαλιστικής” σύγκρουσης, ακριβώς λόγω της πυκνής  διαπλοκής των δημοκρατικών οικονομιών και των καταστροφικών συνεπειών στην οικονομία που μια ενδεχόμενη σύγκρουση θα επέφερε. Πρόκειται φυσικά για ένα ιδεολόγημα αρκετά παλιότερο απ’ όσο ίσως υποψιάζονται οι εν λόγω απολογητές των δημοκρατικών καθεστώτων και πολλαπλώς διαψευσμένο μέσα στην πρόσφατη ιστορία της Δύσης. Ο σκοπός μας σε αυτή την εισήγηση δεν είναι να επιχειρήσουμε μια απόπειρα αποδόμησης τέτοιων φιλελεύθερων ιδεολογημάτων. Άλλωστε, σοβαρότεροι αναλυτές, οργανισμοί και think tank, από αυτούς που εργάζονται για λογαριασμό δημοκρατικών κυβερνήσεων, δεν φαίνεται να λαμβάνουν και πολύ τοις μετρητοίς τα ιδεολογήματα που οι κυβερνήσεις – εργοδότες τους πλασάρουν, μέσα από άλλους διαύλους, στο ευρύ κοινό [ref]Περί Πολέμου και Αδειάζοντας δωμάτια με οπλοπολυβόλα, Λέσχη Κατασκόπων του 21^ου αιώνα.[/ref]. Η δική μας πρόθεση είναι να πάμε ένα βήμα παραπέρα από μια τέτοια “ιδεολογική” συζήτηση σε μια προσπάθεια να εντοπίσουμε τις πραγματικές τεχνολογικές αλλαγές στο πεδίο του πολέμου που έχουν συμβεί τα τελευταία χρόνια καθώς και τις εξίσου πραγματικές αλλαγές που αυτές συνεπιφέρουν στο κοινωνικό πεδίο.

Πράγματι, έχουν περάσει 70 χρόνια από την τελευταία φορά που οι μεγάλες δυνάμεις του πλανήτη αποφάσισαν να λύσουν τις διαφορές τους στρέφοντας ευθέως τα οπλικά τους συστήματα η μία εναντίον της άλλης. Για τα δεδομένα των ευρω-δυτικών δυνάμεων, μια τέτοια περίοδος ειρήνης μπορεί όντως να χαρακτηριστεί μακρόχρονη. Ωστόσο, δεν θα καινοτομούσαμε αν σημειώναμε ότι μια τέτοια εικόνα ειρήνης είναι εν μέρει ψευδαισθητική. Μια ματιά σε έναν χάρτη με τις εν εξελίξει συγκρούσεις μέσα στο 2015 αρκεί για να δείξει αυτό που (θα έπρεπε να) είναι προφανές. Αν εξαιρέσει κανείς τα κέντρα του καπιταλιστικού κόσμου (Βόρεια Αμερική, Ε.Ε., Αυστραλία, Ιαπωνία), όλος ο υπόλοιπος πλανήτης, πλην ελαχίστων περιπτώσεων, μπορεί να υπερηφανεύεται ότι δεν έχει λησμονήσει την τέχνη του πολέμου. Αρκετές από αυτές τις συγκρούσεις έχουν φυσικά τοπικό χαρακτήρα, όμως η εμπλοκή των δυτικών κρατών δεν αποτελεί σε καμία περίπτωση εξαίρεση. Ειδικά για τις Η.Π.Α., κι ακόμα ειδικότερα από τα τέλη της δεκαετίας του 70 κι έπειτα, υπολογίζεται ότι ένας υπήκοός τους ζει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του με την χώρα του να βρίσκεται σε κάποιου είδους πόλεμο. Κι αυτό χωρίς καν να ληφθούν υπόψιν όλες οι συγκρούσεις, όπως π.χ. αυτή του Κοσόβου. Εν πάση περιπτώσει, δεν χρειάζεται να επιστρατεύσει κανείς σωρούς στατιστικών στοιχείων για να αντιληφθεί το “παράδοξο”. Μέσα σε αυτή την περίοδο των 70 χρόνων, τα δυτικά κράτη διεξάγουν συστηματικά και συνεχώς πολέμους, έστω “χαμηλής έντασης”, την ίδια στιγμή που οι υπήκοοί τους (πιστεύουν ότι) ζουν εν μακαρία ειρήνη.

Αναμφίβολα, οι προπαγανδιστικοί – ιδεολογικοί μηχανισμοί έχουν παίξει τον ρόλο τους στην κατασκευή μιας τέτοιας εικονικής ειρήνης. Ο πρώτος πόλεμος του Κόλπου, με τα “εντυπωσιακά” πλάνα νυκτός, παρέπεμπε ήδη σε κάτι σαν video game. Αλλά ήταν κατά τη διάρκεια του δεύτερου  πολέμου κατά του Ιράκ που η διαχείριση της πληροφορίας που έβγαινε προς τα έξω εντάχθηκε, σχεδόν σαν κανονικό τμήμα, στα επιχειρησιακά πλάνα του αμερικάνικου στρατού μέσω των λεγόμενων ενσωματωμένων δημοσιογράφων (embedded journalists). Όπως ακριβώς υπονοεί και το χαριτωμένο όνομά τους, πρόκειται για δημοσιογράφους που προσαρτώνται σε τμήματα του στρατού και κινούνται αυστηρά στους χώρους που τους υποδεικνύονται. Σε μερικές περιπτώσεις δε, περνάνε και από μία φάση εκπαίδευσης, μαζί με τους στρατιώτες, πριν καν αρχίσει ο πόλεμος. Τελευταίο κατόρθωμα του αμερικάνικου στρατού είναι αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε ως ενσωματωμένη τέχνη, με ταινίες σαν το Argo και το Zero Dark Thirty να εγείρουν σοβαρές υποψίες για το βαθμό στον οποίο ο στρατός και οι μυστικές υπηρεσίες συμμετείχαν επί της ουσίας στη δημιουργία τους, διοχετεύοντας τις κατάλληλες πληροφορίες. Το ερώτημα όμως παραμένει. Όσο κι αν η προπαγάνδα έχει γιγαντωθεί κι εκλεπτυνθεί, αρκεί για να εξηγήσει το παράδοξο της “ειρήνης εν μέσω πολέμου”;

Μία πιο προσεκτική εξέταση δείχνει ότι η διαχείριση της πληροφορίας για τον πόλεμο και κατά τη διάρκεια αυτού αποτελεί μόνο ένα τμήμα μιας γενικότερης αναδιάρθρωσης του τρόπου διεξαγωγής πολέμων, που κινήθηκε σε πολλαπλά επίπεδα. Τόσο όσον αφορά στο τεχνολογικό και τακτικό επίπεδο, όσο και (και ίσως σημαντικότερο) στο κομμάτι της προετοιμασίας για πόλεμο. Χωρίς να μπορούμε να υπεισέλθουμε σε λεπτομέρειες εδώ, αρκεί, για τους σκοπούς της εισήγησης, να επισημάνουμε το εξής σημαντικό. Από την εποχή της εγκαθίδρυσης των εθνών-κρατών μέχρι και τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο, η κατάσταση πολέμου προϋπέθετε μια συνολική επιστράτευση δυνάμεων, όχι μόνο αυστηρά στρατιωτικών, αλλά και εν γένει οικονομικο-κοινωνικών. Σημαντικά κομμάτια της κοινωνίας και της παραγωγής αναδιατάσσονταν ώστε να εξυπηρετήσουν όσο το δυνατόν αποτελεσματικότερα τις ανάγκες του στρατού, που πλέον, λόγω της μαζικότητας και της γραφειοκρατικής οργάνωσης του, μπορούσε να ονομάζεται και στρατιωτική μηχανή. Το αποτέλεσμα ήταν ότι η εμπόλεμη κατάσταση μπορούσε να διακριθεί σχετικά ευκρινώς από την ειρηνική – χωρίς αυτό να προϋποθέτει πάντως και την ύπαρξη στεγανών μεταξύ στρατιωτικής και πολιτικής οικονομίας. Από τότε κι έπειτα, αλλά κυρίως από τη δεκαετία του 70 και μετά, παρατηρείται η ιδιόμορφη εκείνη κατάσταση συνύπαρξης μιας “ειρηνικής” οικονομίας-κοινωνίας και μιας επί της ουσίας αδιάλειπτης πολεμικής δραστηριότητας.

Το γεγονός ότι οι συγκρούσεις στις οποίες εμπλέκονται οι δυτικές δυνάμεις περιλαμβάνουν αντιπάλους συντριπτικά υποδεέστερους θα μπορούσε να είναι ένας λόγος για τον οποίο δεν απαιτείται μια τέτοια συνολική και με την ευρεία έννοια επιστράτευση. Όμως εδώ σημαντικό είναι και το εξής. Εκτός από τον ίδιο τον πόλεμο, μπορούν να παρατηρηθούν και αλλαγές στον τρόπο προετοιμασίας για αυτόν. Κι υποθέτουμε ότι τα κράτη, όταν προετοιμάζονται για πόλεμο, μέσα στα πλάνα τους περιλαμβάνεται και το ενδεχόμενο σύγκρουσης με αντιπάλους παραπλήσιας δύναμης[ref]Ορισμένοι στρατιωτικοί αναλυτές (π.χ. Martin van Creveld, Through a glass, darkly. Some reflections on the future of war.) συνάγουν από αυτά τα δεδομένα μια γενική απροθυμία ή και αδυναμία των εθνών-κρατών για πολέμους μαζικής κλίμακας. Δεν είμαστε καθόλου σίγουροι για αυτό…[/ref]. Από την κατάργηση της υποχρεωτικής στρατιωτικής θητείας μαζί με την (επαν-)εισαγωγή μισθοφορικών – επαγγελματικών στρατών και τη διόγκωση του επιμελητειακού τομέα (για κάθε έναν μάχιμο στρατιώτη ο αμερικανικός στρατός διαθέτει δέκα άτομα ως υποστηρικτικό στρατό) μέχρι την παρατεταμένη διάρκεια σχεδιασμού και κατασκευής οπλικών συστημάτων που πλέον μπορεί να εκτείνεται σε βάθος δεκαετιών, φαίνεται πως πρόκειται για μια διαδικασία αναδιάρθρωσης που ίσως έχει βαθύτερες αιτίες αλλά και συνέπειες. Αν κανείς θα ήθελε να εντοπίσει χρονικά το σημείο καμπής σε αυτή την εξέλιξη, αυτό θα ήταν μάλλον η δεκαετία του 70 (και πάλι) και ο πόλεμος του Βιετνάμ[ref]Ορισμένοι τοποθετούν αυτό το σημείο πιο πίσω, στο τέλος του Β’ παγκοσμίου πολέμου, λόγω των πυρηνικών όπλων.[/ref]. Η τελευταία φορά που το αντιπολεμικό κίνημα έκανε αισθητή την παρουσία του και η πρώτη που χρησιμοποιήθηκαν κατευθυνόμενοι πύραυλοι. Παράλληλα με την τρίτη βιομηχανική επανάσταση της πληροφορικής και της αυτοματοποίησης (σύμπτωση ίσως όχι τυχαία), μια άλλη, λιγότερο γνωστή εκτός των κύκλων των στρατιωτικών αναλυτών, έκανε την εμφάνισή της. Η λεγόμενη “επανάσταση στις στρατιωτικές υποθέσεις” (revolution in military affairs).

Revolution in Military Affairs – Επανάσταση στα Ζητήματα του Πολέμου

Ο όρος “Revolution in Military Affairs – Επανάσταση στις Στρατιωτικές Υποθέσεις” (για συντομία RMA – ΕΣΥ), μαζί με την αντίστοιχη θεωρία και ανάλυση, εμφανίζεται πρώτη φορά μέσα στα ’70s. Εντός αυτής της δεκαετίας και της επόμενης, Σοβιετικοί καραβανάδες, με πρωτεύοντα το στρατάρχη Νικολάι Ογκάρκοβ, αναγνωρίζουν και μελετούν τις ελλείψεις τους στα ζητήματα του στρατού, καθώς βλέπουν την τεράστια πλέον διαφορά με τις ΗΠΑ, που έχουν βελτιώσει τον εξοπλισμό αξιοποιώντας τις νέες τεχνολογίες. Οι Σοβιετικοί λένε ότι χρειάζονται μια Επανάσταση στα Ζητήματα του Πολέμου. Από τον όρο και τη θεωρία εμπνέεται ο Άντριου Μάρσαλ, επικεφαλής μέχρι και σήμερα κορυφαίων think tanks του αμερικανικου υπουργειου άμυνας, και τον εισάγει στη στρατιωτική θεωρία των ΗΠΑ.

Αν και ο όρος ΕΣΥ χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει τις πρόσφατες αλλαγές, από το ’70 και μετά, στα στρατιωτικά δόγματα των ΗΠΑ, αλλά και άλλων χωρών, οι επαναστάσεις στον τρόπο που πολεμούν οι στρατοί σηματοδοτούνται από τη μαζική αξιοποίηση και εφαρμογή στα πεδία των μαχών νέων τεχνολογιών. Τέτοια χρονικά σημεία είναι η ανακάλυψη της πυρίτιδας, της ατμομηχανής, του κινητήρα εσωτερικής καύσης, της ατομικής βόμβας κλπ. Ο Άντριου Μάρσαλ λέει:

“Μια επανάσταση στα ζητήματα του πολέμου είναι μια σημαντική αλλαγή στη φύση του πολέμου που έρχεται με την καινοτόμο εφαρμογή νέων τεχνολογιών που, σε συνδυασμό με δραματικές αλλαγές στα στρατιωτικά δόγματα και στις έννοιες των επιχειρήσεων και της οργάνωσης, μεταμορφώνει ριζικά τον χαρακτήρα και τη διεξαγωγή των στρατιωτικών επιχειρήσεων.”

Αν και οι ειδικοί επί των στρατιωτικών ζητημάτων διαφωνούν για το πόσες και πότε έχουν γίνει αυτές οι επαναστάσεις, ταυτίζονται στο ότι αυτές ορίζονται από τεχνολογικά επιτεύγματα.

Αν και είναι ενδιαφέρον να δούμε τις αλλαγές που έφεραν στον τρόπο που οι άνθρωποι επιδίδονται στη μαζική αλληλοσφαγή με διαφορετικά συμφέροντα διαφορετικών ελίτ κάθε φορά, θα επικεντρωθούμε στην τελευταία επανάσταση, αυτή που φέρει και τον όρο ως δικό της μοναδικό τίτλο, καθώς δεν έχει γίνει η επόμενη μεγαλύτερη από αυτή. Στην τελευταία επανάσταση στα ζητήματα του πολέμου, καθοριστικό ρόλο για την αλλαγή παραδείγματος παίζουν οι νέες τεχνολογίες της εποχής της πληροφορίας και η εφαρμογή τους. Οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές, που έχουν κάνει την εμφάνισή τους στους κόλπους του στρατού ήδη δύο δεκαετίες πριν, αρχίζουν και μπαίνουν σε μαζική εφαρμογή στο σχεδιασμό και στη λειτουργία των οπλικών συστημάτων, στην οργάνωση του στρατού, στην ανάλυση δεδομένων και στην κατασκοπεία.

Η πρώτη και σημαντική αλλαγή στα πεδία των μαχών έρχεται με τα οπλικά συστήματα ακριβείας. Η ακρίβεια είναι ανάλογη της τεχνολογίας που χρησιμοποιείται σε έναν πόλεμο, κάνοντας τα όπλα του πιο πρόσφατου πιο ακριβή από του προηγούμενου. Ήδη απ’ το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο υπήρχαν μέσα που μπορούσαν να επιτύχουν μεγάλη ακρίβεια στους βομβαρδισμούς από αέρος, όμως δεν είχαν τεθεί ποτέ σε μαζική εφαρμογή. Υποτίθεται ότι η αυγή της νέας εποχής στα όπλα μεγάλης ακρίβειας θεωρείται η καταστροφή από την αμερικανική αεροπορία της γέφυρας Thanway στο Βιετνάμ, το 1972. Μη μπορώντας να την καταστρέψει με επανδρωμένα βομβαρδιστικά, εφευρέθηκε ένας πύραυλος που μπορούσε να πυροδοτηθεί από αεροπλάνο και να οδηγηθεί στο στόχο του από έναν τεχνικό ο οποίος παρακολουθούσε την πορεία του πυραύλου μέσα από μια κάμερα που βρισκόταν στη μύτη του[ref]Περί Πολέμου, Λέσχη Κατασκόπων του 20ού πρώτου αιώνα[/ref].

Η τεχνολογία στόχευσης που χρησιμοποιείται ως επί το πλείστον και έχει αναβαθμίσει τη χρήση των βομβών από αέρος είναι η καθοδήγηση με laser (laser guidance). Η βόμβα αυτή έχει στην κεφαλή της αισθητήρα που λαμβάνει οπτικό σήμα από laser και με βάση αυτό, ένας ηλεκτρονικός εγκέφαλος επεξεργάζεται τα δεδομένα και οδηγεί με ακρίβεια τη βόμβα στο στόχο της, αφού φύγει από το αεροσκάφος. Η καθοδήγηση γίνεται είτε από το έδαφος είτε από τον αέρα, απ’ το ίδιο ή άλλο αεροσκάφος. Η άλλη εκδοχή καθοδηγούμενων όπλων μεγάλης ακρίβειας, είναι οι πύραυλοι cruise, που χρησιμοποιούν πιο εξελιγμένα συστήματα.

Τα όπλα ακριβείας, έκαναν μεν την πρώτη τους εμφάνιση στο Βιετνάμ, είχαν όμως την τιμητική τους θέση στον πρώτο πόλεμο του Ιράκ. Στο πρώτο στάδιο της εισβολής, για να αποφευχθούν – υποτίθεται – απώλειες αμάχων κατά τη διάρκεια των βομβαρδισμών, χρησιμοποιούνται καθοδηγούμενες βόμβες και πύραυλοι για να δώσουν το πρώτο χτύπημα στην αεράμυνα και τις κυβερνητικές υποδομές του Ιράκ. Τα νέα όπλα παρουσιάζονται στη πιο φαντασμαγορική εκδοχή πολέμου που έχει δει ο δυτικός κόσμος μέχρι στιγμής, σε απευθείας τηλεοπτική μετάδοση, και επιτυγχάνουν.

Οι ειδικοί των καραβανάδων λένε ότι, για να υπάρξει επανάσταση στα ζητήματα του πολέμου, θα πρέπει τα νέα μέσα να ανοίξουν νέα πεδία συγκρούσεων. Μέχρι στιγμής, τα πεδία αυτά θεωρούνταν πως είναι η γη, ο αέρας και η θάλασσα. Με την εξέλιξη των υπολογιστών και τη συμβολή τους στις επικοινωνίες, και την πρόσφατη κυριαρχία των ηλεκτρονικών μέσων σε αυτές, εμφανίζεται ένα νέο πεδίο μάχης, ο κυβερνοχώρος. Διάφοροι στρατοί, με πρώτον αυτόν των ΗΠΑ, ήδη από το 1980, έχουν εντάξει το νέο πεδίο στις επιχειρήσεις τους, αναπτύσσοντας μέσα και τεχνικές.

Οι επιθέσεις στον κυβερνοχώρο έχουν ως στόχο αφενός να προκαλέσουν ζημιά στον αντίπαλο, διακόπτοντας τα δίκτυα επικοινωνίας, με μπλοκάρισμα ή παρεμβολές στις τηλεοπτικές και ραδιοφωνικές εκπομπές, αφετέρου επιχειρούν να δώσουν στον επιτιθέμενο υπεροχή στην κατοχή και χρήση πληροφοριών, πράγμα που επιτυγχάνεται με τη χρήση drone και άλλων αυτόματων ή μη συστημάτων κατασκοπείας και παρακολούθησης. Η υπεροχή στις πληροφορίες δίνει με τη σειρά της γνώση των θέσεων και των κινήσεων του αντιπάλου, άρα και δυνατότητα ακριβέστερου σχεδιασμού των επιχειρήσεων, τη δυνατότητα διάχυσης ή παρακράτησης πληροφοριών για στρατηγικούς σκοπούς, αφετέρου εμποδίζει τον αντίπαλο να έχει τις ίδιες δυνατότητες.

Συνέπειες της τεχνολογικής αναδιάρθρωσης του στρατού

Οι θύτες: ο στρατός στα μετόπισθεν και η κοινωνία στη μάχη

 _Η απομάκρυνση του στρατιώτη από το πεδίο της μάχης

Η στρατιωτική αναδιάρθρωση που έλαβε χώρα μετά τη δεκαετία του ’70, με όχημα τις νέες τεχνολογίες, όπως περιγράφηκε παραπάνω, άλλαζε σταδιακά τη διαδικασία του πολέμου. Η πιο σημαντική ίσως συνέπεια αφορούσε τον περιορισμό της φυσικής παρουσίας του στρατιώτη στο πεδίο της μάχης. Άλλωστε το να καταφέρει ο αμερικάνικος στρατός να περιορίσει τον αριθμό των φέρετρων με τα πτώματα των στρατιωτών που γύριζαν πίσω ήταν βασική επιδίωξη, ώστε να ξεπεραστεί η οποιαδήποτε άρνηση της κοινωνίας να εμπλέκεται σε πολέμους. Ο λόγος των «δικών μας» προς τους «δικούς τους» νεκρούς υπάρχει πάντα σαν παράγοντας σχεδιασμού στα στρατιωτικά επιτελεία και εξαρτάται αποκλειστικά από την πολιτική συγκυρία και τις ανοχές της κοινωνίας. Ποιος τρόπος θα μπορούσε να είναι καλύτερος για αυτόν τον σκοπό από την προστασία δια της απουσίας;

Όπως αναφέραμε και πριν, υποτίθεται ότι η αυγή της νέας εποχής στα όπλα μεγάλης ακρίβειας θεωρείται η καταστροφή από την αμερικανική αεροπορία της γέφυρας Thanway στο Βιετνάμ, το 1972. Φαίνεται δηλαδή, ότι εξαρχής, αναγνωρίζεται στις νέες τεχνολογίες, η δυνατότητα καταστροφής από απόσταση, χωρίς τη φυσική παρουσία. Οι νέες τεχνολογίες σε αυτό το ζήτημα έπαιξαν καθοριστικό ρόλο. Η δυνατότητα που γεννήθηκε απέναντι σε υποδεέστερους ως προς την τεχνολογία και τον στρατιωτικό εξοπλισμό αντιπάλων, να γίνεται η επίθεση από απόσταση, είτε με πυραύλους, είτε με μη επανδρωμένα αεροσκάφη, οδήγησε σε μια πεποίθηση ότι μπορεί επιτέλους ο αμερικάνικος στρατός (αλλά και οι υπόλοιποι δυτικοί στρατοί που διέθεταν την τεχνολογία) να διεξάγει πολέμους, χωρίς αυτό να γίνεται αντιληπτό στο εσωτερικό. Από τη στιγμή που δεν αδειάζονται κατά εκατοντάδες μαύρες σακούλες με πτώματα στα ελικοδρόμια, η κοινωνία μπορεί να αντιλαμβάνεται τον πόλεμο περισσότερο σαν θέαμα και λιγότερο σαν μια αιματηρή διαδικασία με βαριές συνέπειες για τα μέλη της, ακόμα και αν αυτός ο κανόνας δεν ισχύει για την αντίπαλη μεριά.

Όπως αναφέρει o Ignatieff (καναδός πολιτικός και διανοούμενος)[ref]Ο.π.[/ref]:

«Η ακρίβεια από απόσταση αλλάζει τη φύση και το αντικείμενο των μαχών. Αντί να πλησιάζεις έναν αντίπαλο, το θέμα τώρα είναι να τον καταστρέφεις από μακριά, αποφεύγοντας τη μακρόχρονη παραμονή στο πεδίο της μάχης: το πεδίο της μάχης αδειάζει σταθερά, εδώ και αιώνες. Πράγματι, το να χτυπάς από απόσταση κάνει τη συνολική προστασία των δυνάμεών σου ένα σημαντικό, παραδόξως, στόχο του σύγχρονου πολέμου. Η απόσταση προσφέρει επίσης πολιτικά πλεονεκτήματα. Αν μπορείς να κάνεις ένα πόλεμο από τα ηπειρωτικά εδάφη των ΗΠΑ ή από υποβρύχια που πλέουν χιλιάδες μίλια μακριά από το στόχο, έχεις απελευθερωθεί από τον κόπο να σιγουρέψεις τη συγκατάθεση των συμμάχων σου για τη χρήση βάσεων στο έδαφός τους και έχεις απελευθερωθεί από τον κίνδυνο να εκθέτεις αμερικανικούς στόχους σε επίθεση των αντιπάλων σου.»

_Η διεύρυνση του στρατιώτη στο κοινωνικό πεδίο

Για να επιτευχθεί η απομάκρυνση του στρατιώτη από το πεδίο της μάχης, ο χρόνος του πολέμου αρχίζει σιγά-σιγά να μοιράζεται δυσανάλογα ανάμεσα στον χρόνο προετοιμασίας μιας μάχης και στον χρόνο της σύγκρουσης. Το να «καταστρέφεις από μακριά» δεν είναι μια απλή υπόθεση, παρόλες τις δυνατότητες που γεννήθηκαν μέσα από τις νέες τεχνολογίες. Χρειάζεται μεγάλος όγκος επιμελητειακής εργασίας, η οποία ξεκινάει πολύ νωρίτερα από τη στιγμή της σύγκρουσης και συνεχίζει κατά τη διάρκεια αλλά και μετά από αυτήν.

Έτσι λοιπόν, ενώ αν κοιτάξει κανείς την θεαματική όψη του πολέμου και εστιάσει στη στιγμή της σύγκρουσης, μπορεί να συμπεράνει ότι οι νέες τεχνολογίες αντικαθιστούν το έμψυχο υλικό του πολέμου, στην πραγματικότητα αυτό δεν συμβαίνει καθόλου. Η τεχνολογική αναδιάρθρωση του στρατού, αφορά κυρίως αλλαγές ως προς την τεχνική του σύνθεση: λιγότερους φαντάρους με όπλα στα χέρια, περισσότερους χειριστές μπροστά από μόνιτορ, λιγότερους οδηγούς τανκ, περισσότερους «οδηγούς» πυραύλων κ.ο.κ. Τελικά, όχι απλά δεν μειώνει το προσωπικό που εμπλέκεται στον πόλεμο, αλλά αντιθέτως, μπορεί να το αυξάνει και μάλιστα προς πολλές διαφορετικές ειδικότητες, οι οποίες μέχρι πρότινος μπορεί να θεωρούνταν αποκλειστικά «ειρηνικές».

Ο καταμερισμός της εργασίας και η διεύρυνση της επιμελητειακής δουλειάς δημιούργησε όχι έναν, αλλά πολλούς ομόκεντρους κύκλους γύρω από τον στρατιώτη (τον άμεσα εμπλεκόμενο στη μάχη), οι οποίοι κύκλοι με επίκεντρο το πεδίο της μάχης, εξαπλώνονται στο εσωτερικό της κοινωνίας. Μια πολύ μεγάλη γκάμα ειδικοτήτων από τεχνικούς και χειριστές, προγραμματιστές, ερευνητές, κοινωνιολόγους/ψυχολόγους/ανθρωπολόγους μέχρι και νομικούς καλείται να συνδράμει στα μετόπισθεν για την αποτελεσματική διεξαγωγή του πολέμου. Ειδικότητες, οι οποίες μέχρι πριν κάποιες δεκαετίες έμοιαζε δύσκολο να τις φανταστεί κανείς ως απαραίτητες για την διεξαγωγή μιας μάχης. Αν προσθέσει κανείς τους καραβανάδες που συνεχίζουν να δουλεύουν στα μετόπισθεν αλλά και όλη εκείνη την ανειδίκευτη εργασία που χρειάζεται στις στρατιωτικές αλλά και ημι-στρατιωτικές εγκαταστάσεις (αποθήκες, χώροι συντήρησης κ.α.) συν τις ήδη παλιές υποστηρικτικές ειδικότητες (μάγειρες, ιατρούς κ.α.) μπορεί ίσως να φανταστεί το εύρος των ανθρώπων που εμπλέκονται με τον έναν ή τον άλλο τρόπο στην προετοιμασία και την διεξαγωγή ενός πολέμου.

Παρότι λοιπόν οι δυτικές κοινωνίες φαίνεται να μην εμπλέκονται καθόλου στους πολέμους που γίνονται τις τελευταίες δεκαετίες, ή τουλάχιστον αυτή την εικόνα έχουν για τον εαυτόν τους, στην πραγματικότητα εμπλέκονται και μάλιστα με έναν πολύ διευρυμένο, αν και άτυπο τρόπο. Οι μαζικοί πόλεμοι του 20ού αιώνα επιστράτευαν ολόκληρη την οικονομία, αλλά και τους άμαχους πληθυσμούς οι οποίοι ζούσαν μέσα σε μια εμπόλεμη κατάσταση. Στους πολέμους που ακολούθησαν μετά το Βιετνάμ, η κοινωνία νόμιζε πως δεν συμμετείχε, όχι μόνο γιατί δεν έστελνε κληρωτούς, αλλά και γιατί η οικονομία της έμοιαζε να μην επηρεάζεται σε μεγάλη κλίμακα. Αυτό που συνέβη όμως ήταν ακριβώς το αντίθετο. Η στρατιωτικοποίηση έγινε πιο διάχυτη και τα όρια μεταξύ στρατιωτικής και ειρηνικής εργασίας θόλωσαν με τον ίδιο τρόπο που η στρατιωτική και η πολιτική τεχνολογία συνέκλινε. Για παράδειγμα μπορεί μια εταιρεία gaming να κατασκευάζει μεταξύ άλλων και προσομοιωτές εκπαίδευσης του στρατού ή μια εταιρεία πληροφορικής να αναλαμβάνει τα λογισμικά των στρατιωτικών drone, αλλά σε κάθε περίπτωση οι εργαζόμενοι της μιας ή της άλλης εταιρείας δεν αντιλαμβάνονται τις ζωές τους σε εμπόλεμη κατάσταση. Επιπλέον η κατάτμηση των στρατιωτικών προγραμμάτων σε πολύ μικρά κομμάτια, τα οποία ανατίθενται σε διαφορετικούς φορείς, υπό τη μορφή της εργολαβίας, οδήγησε σε μία κατάσταση όπου μπορεί να δουλεύεις για το στρατό και να μην το γνωρίζεις καν. Η περίπτωση της πανεπιστημιακής έρευνας για λογαριασμό του στρατού είναι ενδεικτική στο πώς μπορεί να αποκρύβεται δια της κατάτμησης της και να ανατίθεται σε πολλά διαφορετικά εργαστήρια πανεπιστημίων και ερευνητικών ινστιτούτων.

Τα θύματα: ο στρατός στο περιθώριο και η κοινωνία στο στόχαστρο

_Η απουσία διάκρισης μεταξύ αμάχων και μάχιμων

Λέγεται πως ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν ο πρώτος πόλεμος στην ιστορία όπου ο αριθμός των άμαχων νεκρών ήταν μεγαλύτερος από των μάχιμων. Αν και αυτή η δυνατότητα, της επίθεσης πίσω από τις γραμμές των στρατιωτών, δεν θα μπορούσε να γίνει χωρίς τη συμβολή της τεχνολογίας, όπως για παράδειγμα η ανάπτυξη των βομβαρδιστικών αεροπλάνων[ref]Η περίπτωση της ρίψης της ατομικής βόμβας στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι αποτελεί την πιο χαρακτηριστική περίπτωση η οποία συμπυκνώνει το ρόλο της επιστημονικοτεχνικής συμβολής στη μαζική θανάτωση αμάχων.[/ref], φαίνεται πως μετά τη λήξη του και κυρίως μετά τη δεκαετία του ’70 άρχισε να γίνεται εμφανής η απουσία διαχωριστικής γραμμής μεταξύ αμάχων και μάχιμων. Παραθέτοντας πάλι από τον Ignatieff[ref]Περί Πολέμου, Λέσχη Κατασκόπων του 21^ου αιώνα[/ref]:

«Οι νέες τεχνολογίες αλλάζουν επίσης και τους αντικειμενικούς στόχους του πολέμου. Κατά τη διάρκεια της βιομηχανικής εποχής, οι αντίπαλοι εστίαζαν εναντίον των ανδρών και του εξοπλισμού των εχθρών, με σκοπό να μειωθεί η ικανότητά του να συνεχίσει να πολεμάει. Στη θέση της φθοράς, ο σκοπός του μεταμοντέρνου πολέμου είναι να χτυπηθεί το νευρικό σύστημα – σημεία ελέγχου, ηλεκτρονικά δίκτυα – που κατευθύνουν την πολεμική μηχανή. Ένας «τυφλός» εχθρός – χωρίς υπολογιστές, τηλέφωνα ή ρεύμα – μπορεί να διατηρεί τις υπόλοιπες δυνάμεις του αλλά δεν μπορεί πλέον να τις κατευθύνει στη μάχη. Η διοίκηση και ο έλεγχος του αντιπάλου μπορούν να πληγούν και με πυραυλικούς βομβαρδισμούς και με πληροφοριακό πόλεμο: ηλεκτρονικές παρενοχλήσεις, ιούς υπολογιστών, αποπληροφόρηση και προπαγάνδα.»

Και λίγο παρακάτω συνεχίζει:

«Ενώ τα όπλα με μεγάλη ακρίβεια στόχευσης υποτίθεται πως απαλλάσσουν την αναμέτρηση από μεγάλες απώλειες αμάχων, ένας πόλεμος που έχει σα στόχο το νευρικό σύστημα του αντιπάλου μάλλον, παρά τις ίδιες τις στρατιωτικές του μονάδες, μικραίνει την απόσταση ανάμεσα σε στρατιωτικούς και πολιτικούς στόχους. Τα πιο σημαντικά σημεία έχουν διπλή χρήση. Οι σταθμοί της τηλεόρασης εκπέμπουν στρατιωτικά σήματα αλλά επίσης πληροφορίες για τον κόσμο. Οι ηλεκτρονικοί σταθμοί τροφοδοτούν τους υπολογιστές αλλά και τις αντλίες νερού και τα νοσοκομεία.»

Τελικά, οι νέες τεχνολογίες θα λειτουργήσουν σαν το περιβάλλον μέσα από το οποίο, από τη μία ο στρατός θα διαχυθεί προς τα «πίσω» (εμπλέκοντας όλο και μεγαλύτερα κομμάτια της κοινωνίας στα μετόπισθεν) και από την άλλη θα διαχυθεί προς τα «εμπρός», στρέφοντας τη φονική του καταστροφικότητα κατευθείαν μέσα στην κοινωνία του εχθρού – στα αντίπαλα μετόπισθεν.

_Από τον στρατιώτη στον μπάτσο και πάλι πίσω

Οι άμαχοι όμως στους σύγχρονους πολέμους δεν βρίσκονται μόνο έμμεσα στο στόχαστρο των στρατών, μέσω της καταστροφής της πολιτικής υποδομής μιας χώρας, αλλά και άμεσα σαν εν δυνάμει μάχιμοι ή τουλάχιστον σαν εν δυνάμει εχθρικός πληθυσμός που χρήζει στρατιωτικής αστυνόμευσης. Μέσα στο περιβάλλον της αναδιάρθρωσης του αμερικάνικου στρατού, όπως το περιγράψαμε, θα δημιουργηθεί και μια στροφή του στρατιωτικού ενδιαφέροντος προς την μελέτη των πόλεων, σαν αποτέλεσμα της αναγνώρισης τους ως το βασικό πεδίο μαχών. Έτσι λοιπόν, ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του ’70 άρχισε να διαμορφώνεται το δόγμα για «Στρατιωτικές Επιχειρήσεις σε Αστικοποιημένο Έδαφος» (M.O.U.T. – Military Operations on Urbanized Terrain).

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο θα εκδοθούν διάφορα εγχειρίδια για στρατιωτική χρήση τα οποία αναλύουν τη δομή των πόλεων και τους καταλληλότερους τρόπους με τους οποίους θα μπορεί να ελίσσεται ο στρατός. Η περίπτωση του ισραηλινού στρατού και των καινοτομιών που εισήγαγε  όσον αφορά τον πόλεμο σε αστικό περιβάλλον (και τις οποίες εφάρμοσε ενάντια στους ισραηλινούς) είναι χαρακτηριστικές. Επίσης τη δεκαετία του ’90 θα κατασκευαστούν «τεχνητές» πόλεις από εταιρείες πολέμου στις οποίες ο αμερικάνικος (και όχι μόνο) στρατός θα εκπαιδεύεται συστηματικά.

Όλο αυτό το know how του στρατού για επιχειρήσεις μέσα σε πόλεις σύντομα θα επιστρέψει πίσω στην χώρα μέσω της αστυνομίας και θα εφαρμοστεί αυτή την φορά στον πληθυσμό. Η πτώση των δίδυμων πύργων της Νέας Υόρκης το 2001, οι επιθέσεις στην Ευρώπη και η κήρυξη του «πολέμου κατά της τρομοκρατίας» θα αποτελέσουν ορόσημο για τη στρατιωτικοποίηση της δημόσιας τάξης στη δύση. Νέοι νόμοι θα διευρύνουν τις αρμοδιότητες της αστυνομίας και των ειδικών σωμάτων ασφαλείας, ο εξοπλισμός τους θα συγκλίνει με αυτόν του στρατού και η εκπαίδευσή τους σε ορισμένες περιπτώσεις θα γίνεται από εταιρείες πολέμου σαν την Blackwater. Ένας πρώην αστυνομικός από την Ουάσιγκτον είχε δηλώσει χαρακτηριστικά[ref]Ann Hagedorn, Οι Αόρατοι Στρατιώτες – Εργολαβίες Πολέμου στις ΗΠΑ, Libreria Barricada no.22[/ref]:

«Όταν οι αστυνομικοί ντύνονται, εξοπλίζονται και εκπαιδεύονται σαν στρατιώτες, δεν θα ‘ναι έκπληξη να αρχίσουν να δρουν σαν στρατιώτες.»

Οι εργολαβίες πολέμου μάλιστα θα αποτελέσουν καθοριστικό ρόλο μεταφοράς (και εφαρμογής) της στρατιωτικής λογικής στο εσωτερικό. Στην Αμερική το ίδιο το υπουργείο χρηματοδότησε τα κατά τόπους αστυνομικά τμήματα και τα παρότρυνε να προσλάβουν την Blackwater. Επιπλέον, κάποιοι δήμοι εξέτασαν την εκδοχή να αναθέσουν σε ιδιωτικές εταιρείες καθήκοντα, όπως τις περιπολίες στις πιο επικίνδυνες περιοχές, με τη δικαιολογία ότι θα γλίτωναν χρήματα[ref]Ο.π.[/ref].

Επίλογος

    Η παρατεταμένη περίοδος ειρήνης για τις δυτικές κοινωνίες από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά δεν είναι καθόλου τέτοια. Παρότι οι δυτικές κοινωνίες δεν βιώνουν μια εμπόλεμη κατάσταση, στην πραγματικότητα είναι εμπόλεμες και μάλιστα με διπλό τρόπο. Από την μία εμπλέκονται σε αυτόν, όχι με τον ολοκληρωτικό τρόπο των μαζικών πολέμων του 20ού αιώνα, αλλά με έναν διαφορετικό, άτυπο και εξαιρετικά διάχυτο τρόπο, μέσω της διεύρυνσης της επιμελητειακής εργασίας στα μετόπισθεν. Από την άλλη υφίστανται τις συνέπειες του πολέμου μέσω της επιστροφής των τεχνικών αλλά και των ίδιων των όπλων ορισμένες φορές για χρήση στο εσωτερικό από τη δημόσια τάξη.

Η τεχνολογική αναδιάρθρωση του πολέμου που ξεκίνησε καθώς υποχωρούσαν τα αντιπολεμικά κινήματα (και σαν απάντηση στα ζητήματα που έθεταν αυτά), συνέβη παράλληλα και χάρη στη λεγόμενη «Τρίτη Βιομηχανική Επανάσταση», στα καινούργια μέσα που αναπτύχθηκαν και στις τεχνολογίες που εξελίχθηκαν. Η «Επανάσταση στις Στρατιωτικές Υποθέσεις» αποτελεί μια οργανωμένη τέτοια προσπάθεια που φωτίζει τον τρόπο με τον οποίο το περιβάλλον των νέων τεχνολογιών, βοήθησε στο να ξεπεραστούν κοινωνικά οι αρνήσεις απέναντι στον πόλεμο και σε συνδυασμό με τους καινούργιους τρόπους διαχείρισης της πληροφορίας και προπαγάνδισης όπως φυσικά και με την ιδιωτικοποίηση του στρατού (είτε σαν μισθοφόρους του κράτους, είτε σαν εργολαβίες πολέμου), κατάφερε να καταστήσει τον πόλεμο αόρατο για τις κοινωνίες οι οποίες τον τροφοδοτούν.

Το νέο μοντέλο πολέμων χαμηλής έντασης και υψηλής διάχυσης δίνει σε κάποιους την “ελπίδα” ότι τουλάχιστον έχει περάσει η εποχή των μεγάλων πολέμων ανάμεσα σε ισχυρά κράτη. Οι τελευταίοι ενδοκαπιταλιστικοί ανταγωνισμοί, όπως αυτός ανάμεσα σε Η.Π.Α. και Κίνα,  δείχνουν ότι τέτοιες εκτιμήσεις ίσως να είναι και πρόωρες ή απλώς ευσεβείς πόθοι. Κι αν τελικά ξεσπάσει και πάλι ένας τέτοιος πόλεμος μαζικής κλίμακας και δεδομένης της εμπλοκής όλο και μεγαλύτερων κομματιών της κοινωνίας στην προετοιμασία για αυτόν, ίσως τελικά να αποδειχτεί ακόμα πιο άγριος από τους προηγούμενους. Ακόμα και χωρίς το φόβητρο και τη χρήση των πυρηνικών.

Αν τα παλιά media είναι οι θεατές που έχουν την ανάγκη και την επιθυμία να μεσολαβηθούν, τα νέα μήντια και πιο συγκεκριμένα τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι ένα βήμα μπροστά απο αυτό, αφού ο θεατής είναι αυτός που δημιουργεί τα περιεχόμενα με τα οποία μεσολαβείται, κάνοντας κτήμα του αυτόν τον νέο τρόπο μεσολάβησης και κάνοντας τον εαυτό του μέρος της προπαγάνδας-διαφήμισης.

Αν τα παλιά μήντια είχαν σαν εργαλείο τους την διαφήμιση και τις επωνυμίες, τα νέα μήντια είναι οι ίδιες οι επωνυμίες, και με τον ίδιο τρόπο που μπορούμε να τις συναντήσουμε σε μάρκες μεγάλων εταιρειών τις ξανασυναντάμε ονομασμένες ως προφίλ και είναι για όλους.

Τα νέα μηντια καταφέρνοντας να μεσολαβήσουν όλο και περισσότερες πτυχές τις πραγματικής ζωής και να τις αναπροσδιορίσουν με τους δικούς τους όρους, καταφέρνουν να μεσολαβήσουν τον θάνατο των άλλων σαν αναπαράσταση αλλά και ταυτόχρονα την επιτυχία-νίκη μέσω των προφίλ των νικητών και να δώσουν την ικανοποίηση του θανάτου και της νίκης όπως αυτή βιώνεται σ ένα βίντεογκέιμ.

Το κείμενο αυτό αναφέρεται στην τελευταία επιδρομή του ισραηλινού στρατού στην γάζα. Στη γάζα που για άλλη μια φορά λειτουργεί σαν πειραματόζωο πολέμου και που για άλλη μια φορά, εκεί που τα προφίλ των δυτικών βλέπουν των θάνατο των άλλων σαν hype, εμείς βλεπουμε γυναίκες και άντρες που ζούν και πολεμούν στη παλαιστίνη. Που πολεμούν και ζούν και για όλους εμάς.

Devastation in meatspace.
Ένα profile διαμελισμένων πτωμάτων στο διαδίκτυο[ref]

Πηγή: http://thenewinquiry.com/features/devastationinmeatspace/

[/ref]

Ο πύραυλος που μόλις πέρασε από πάνω σας έχει υποστεί επεξεργασία μέσω ενός φίλτρου στο Instagram, μόλις λίγες ώρες πριν. Καθώς τον βλέπετε να χάνεται πίσω από την πολυκατοικία που βρίσκεται στην απέναντι πλευρά, ένας νεαρός κληρωτός φαντάρος προετοιμάζει τα αμοντάριστα πλάνα αυτού για να συμπιεστούν και να ανέβουν στο YouTube μέσα στην επόμενη ώρα. Μέχρι απόψε το βράδυ, αυτή η έκρηξη, η οποία απλά ταρακούνησε την γειτονιά σας, σε μία από τις πιο πυκνοκατοικημένες περιοχές του πλανήτη, θα πάρει πάνω από οχτώ χιλιάδες like στο Facebook. Καλωσήλθατε στην πόλη της Γάζας.

Η μεσολαβημένη αισθητική του πολέμου πατούσε πάντοτε σε μια λεπτή γραμμή ανάμεσα στο τετριμμένο και στο ηρωικό, χρησιμοποιούμενη πάντα για να δικαιολογήσει, σωστά ή λάθος, τη σφαγή νέων και γέρων, ενώ πάντα αποτυγχάνει να μεταφέρει πραγματικά αυτή την σοβαρή και φευγαλέα στιγμή, κατά την οποία ένα κράτος επιλέγει να βάλει τέλος σε μια ανθρώπινη ζωή, ξανά και ξανά και ξανά, χιλιάδες φορές. Αλλά όπως ο πόλεμος είναι ο οδηγός της τεχνολογικής ανάπτυξης, πολλά χρόνια τώρα, παραμένει επίσης και το εργαστήριο στο οποίο δοκιμάζεται πραγματικά η τεχνολογική παραγωγή εικόνων, δηλαδή η ικανότητα του ενός ή του άλλου κράτους να σπρώξει την αντιπροσώπευση στα όριά της και να σας κάνει να νιώθετε ασφαλείς, χαρούμενοι, ικανοποιημένοι για την σάρκα η οποία ξεσκίζεται για χάρη σας. Η προπαγάνδα στοχεύει στο να συγκροτήσει μια κοινότητα, η οποία έχει την δυνατότητα να προστατεύσει, να αποκλείσει και, ως εκ τούτου, είναι άξια θυσίας.

Η τωρινή επίθεση στη Γάζα είναι ίσως μια πρώτη δοκιμή όσον αφορά την ικανότητα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης να κατανοήσουν και να μεσολαβήσουν τον πόλεμο στο εσωτερικό ή στα σύνορα μιας δυτικής κοινωνίας. Εδώ βλέπουμε μια νέα αισθητική. Ένα υβρίδιο που περιλαμβάνει τεχνολογία του διαδικτύου, θεωρία των κοινωνικών μέσων δικτύωσης και ένα καθεστώς της εικόνας που βασίζεται σε σταθερές, παγιωμένες, συντηρητικές διαφημιστικές τεχνικές. Φανταστήκαμε έναν μελλοντικό πόλεμο (ο οποίος είναι σύγχρονος) να διαδραματίζεται κατά μήκος των γραμμών της υπερδραστήριας νεαρής μας φαντασίας, αλλά ίσως θα έπρεπε να είχαμε προβλέψει ότι ο Πόλεμος v2.0 θα έμοιαζε λιγότερο με μια εκδοχή του Star Trek και περισσότερο με τα πρώιμα σχέδια μιας διαφημιστικής εκστρατείας παπουτσιών ή τις εκπτωτικές κάρτες καφετεριών για τους καλούς πελάτες.

Δεν θα έπρεπε να είναι και καμιά φοβερή έκπληξη το γεγονός ότι ο στρατός του Ισραήλ αναγκάζεται να χρησιμοποιήσει τη στρατηγική των νέων μέσων κοινωνικής δικτύωσης ταυτόχρονα σαν όπλο και σαν αναπαράσταση του πολέμου.

Η ιστορία του ισραηλινού στρατού στα Κατεχόμενα Παλαιστινιακά Εδάφη πάντα είχε να κάνει με την καινοτομία, την μετατόπιση των τοπολογιών της σύγκρουσης. Για πολλά χρόνια, οι ισραηλινοί εκπαιδεύουν τις τάξεις των αξιωματικών τους στην ηπειρωτική φιλοσοφία, γενόμενοι έτσι πρωτοπόροι σ’ αυτό που κατ ευφημισμόν θα μπορούσε να ονομαστεί «εφαρμοσμένη ριζοσπαστική θεωρία», όπως παρουσιάζει ο Eyal Weizman στην έρευνά του «Κούφια Γη: Η Αρχιτεκτονική της Κατοχής του Ισραήλ». Καθώς η μάχη από δρόμο σε δρόμο έγινε αδύνατη για τον ισραηλινό στρατό, ανέπτυξε τακτικές “ενόχλησης”, μετακινούμενος μέσα από τον αστικό ιστό, ισοπεδώνοντας κτίρια στο πέρασμά του, φέρνοντας τον πόλεμο από τους δρόμους στη σφαίρα των κατοικιών, «walking through walls», όπως το ονόμασαν.

Παρομοίως, καθώς το Ισραήλ απομάκρυνε τις στρατιωτικές δυνάμεις κατοχής του από τη Γάζα το 2005, αναγκάστηκε να εφαρμόσει τον εδαφικό έλεγχο από τον αέρα, μια διαδικασία γνωστή σαν η «αόρατη κατοχή». Έτσι, η γεωγραφία της κατοχής έκανε μια στροφή 90 μοιρών: η φανταστική «Ανατολή», το εξωτικό αντικείμενο του αποικισμού, δεν ήταν πλέον πέρα από τον ορίζοντα, αλλά κάτω από την κάθετη τυραννία ενός δυτικού αερομεταφερόμενου πολιτισμού, ο οποίος από μακριά χειρίζεται τις εξελιγμένες και ανώτερες τεχνολογικές του πλατφόρμες, αισθητήρες και πολεμοφόδια στους χώρους από πάνω (Eyal Weizman, Κούφια Γη, σ. 237, αγγλική Εκδ. 2007).

Αυτή η μεταλλαγή του εδαφικού ελέγχου σήμερα έρχεται σε μια νέα τοπογραφία, σε μια προέκταση της ιστορικής «πολεμικής προπαγάνδας»: στην κατοχή του διαδικτυακού χώρου. Ο στρατός του ισραήλ έχει τρέξει μια αρκετά περιεκτική εκστρατεία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης από τα πρώτα στάδια της νέας επίθεσης, ανακοινώνοντας στο Twitter την δολοφονία του στρατιωτικού αρχηγού της Χαμάς Ahmed Jabari, η οποία, μέσα σε λίγα λεπτά, ακολουθήθηκε από βίντεο της στοχευμένης δολοφονίας του στο YouTube. Έπειτα ακολούθησαν βήμα-βήμα ενημερώσεις καθ’ όλη τη διάρκεια της εκστρατείας, περιλαμβάνοντας στατιστικές από τα χτυπήματα των πυραύλων, της Ισραηλινής επιχείρησης και «προειδοποιήσεις» στους παλαιστίνιους πολίτες να «μείνουν μακριά» από τις ενέργειες της Χαμάς για την ασφάλειά τους.

Αυτή η εκστρατεία, ενσωματωμένη στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, είναι μία πολλαπλή πλατφόρμα, με λογαριασμούς σε διάφορα sites, από το Twitter και το Facebook μέχρι το Pinterest και το Instagram. Οι εικόνες που αναρτήθηκαν στο Instagram και οι γραφικές παραστάσεις που κυκλοφόρησαν σε όλες τις πλατφόρμες σχηματίζουν τον πυρήνα της «μάρκας» του ισραηλινού στρατού. Με ένα συνεκτικό οπτικό περιεχόμενο και συνέπεια ως προς την αφήγηση της «μάρκας», φαντάζονται εκ νέου μια αστική σύγκρουση και μια κατοχή σε νέα καταναλωτική κλίμακα.

Πολύ μακριά από το να υιοθετήσουν τις ιδέες ενός μελλοντικού, απάνθρωπου πολέμου, οι φωτογραφίες του ισραηλινού στρτού στο Intagram, επεξεργασμένες μέσω των ποικίλων «retro» και «soft-focus» φίλτρων, υπηρετούν ένα διπλό σκοπό. Ο πρώτος είναι αυτός του ιστορικισμού. Όσο το Hipstamatic φιλτράρει κυριολεκτικά την σύγχρονη κατάσταση μέσα από τους φακούς του 60 και του 70, η χρήση των φίλτρων «retro» αφαιρεί τις εικόνες του παρόντος από το γενικό τους πλαίσιο, που είναι η τελευταία εκστρατεία αποκλεισμού και εναέριας επίθεσης, και τις ξαναορίζει σαν κομμάτι της ιδρυτικής ιστορίας του Ισραήλ.

Αυτές οι εικόνες δεν θα πρέπει να συγκριθούν με τα κακής ανάλυσης βίντεο από κινητά, που δείχνουν να ξεθάβονται πτώματα απ’ τα συντρίμμια, την προπαγάνδα της Χαμάς στα φόρουμ και τα κανάλια του YouTube, ή τα ρεπορτάζ του Al-Jazeera για τις επισκέψεις του αρχηγού της Χαμάς, Ismail Haniyeh και του αιγύπτιου προέδρου, Mohamed Morsi, σε παλαιστίνιους τραυματίες στο νοσοκομείο. Αντίθετα, γίνεται επίκληση σε ιστορικές εικόνες συγκρούσεων που έχουν ήδη δικαιωθεί, όπως, για παράδειγμα, ο Αραβοισραηλινός Πόλεμος του 1948, ο Πόλεμος των έξι ημερών και ο Πόλεμος του Yom Kippur. Το περιεχόμενο πλαισιώνεται με αυτά τα συμφραζόμενα για να αναπαραστήσει ένα ιστορικό και ηθικό επιχείρημα, μια εθνική ιστορία τόσο διαισθητικά πειστική όσο το σουβλάκι και το «η Μακεδονία είναι ελληνική» [ref]

Σ.τ.μ.: το «a national story as intuitively persuasive as apple-pie or Blitz Spirit.» του κειμένου μεταφράστηκε κατ’ αντιστοιχία για τα ελληνικά. Το Blitz-Spirit ήταν η κρατική προπαγάνδα κατά τους βομβαρδισμούς του Λονδίνου στον ΒΠΠ, που ενέπνεε τους πολίτες να είναι γενναίοι και να συνεχίσουν τις δουλειές τους κανονικά. Όσο για τη μηλόπιτα, θεωρείται εθνικό αγγλικό προϊόν.

[/ref].

Η χρήση ενός μόνο χρώματος στις οθόνες έχει παρόμοιο αποτέλεσμα στην επανειλημμένη χρήση του σε όλες τις εικόνες των ηγετών της Χαμάς (ELIMINATED), στις πυραυλικές εγκαταστάσεις βαμμένες στο χρώμα του αίματος κλπ. Οι φιγούρες αποκόπτονται από το σύγχρονο περιβάλλον τους με το να αποχρωματιστεί η πραγματική τους υπόσταση. Η πολύπλοκη πολιτική ιστορία που περιπλέκει τις σχέσεις ανάμεσα στο Ισραήλ και την Παλαιστίνη παραλείπεται. Οι εικόνες τους διαχωρίζονται από την διαμάχη, από την οπτική αμφισβήτηση και απορροφούνται από την αφήγηση της διαφήμισης της «μάρκας». Ένα οπτικό φίλτρο πανταχού εφαρμοσμένο μπορεί να δημιουργήσει θαύματα, τοποθετώντας μαζί ανόμοιες, αμφιλεγόμενες εικόνες σε μια ενιαία αφήγηση.

Δευτερευόντως, η χρήση εμπορικά διαθέσιμων φίλτρων του Instagram αντιγράφει την κουλτούρα των εικόνων που χαρακτηρίζει μεγάλο κομμάτι του κοινού του, παράγοντας εικόνες οι οποίες γλιστρούν εύκολα στα feeds τους, κάνοντας το περιεχόμενο τους να φαίνεται φυσικό. «Αυτές είναι οι φωτογραφίες που θα τραβούσες αν υπηρετούσες στις ΙΕΔ», λέει η αισθητική τους, «είμαστε ακριβώς σαν κι εσένα και αυτές οι στρατιωτικές αποφάσεις είναι οι ίδιες που θα έπαιρνες κι εσύ αν ήσουν στη θέση μας». Ενώ επίσης, πάνε συχνά πέρα από αυτό, περιλαμβάνοντας μια φιλόδοξη άποψη ενός επιθυμητού lifestyle: απίστευτα όμορφοι νεαροί στρατιώτες να διασκεδάζουν κατά τη διάρκεια της ανάπαυλάς τους. Αυτή είναι μια πολεμική δύναμη που δρα όπως την φαντάστηκε ο Wolfgang Tillmans και το περιοδικό BUTT, έτη φωτός μακριά από μια κατοχική δύναμη. Οι εικόνες αυτές πατάνε πάνω στον θεμελιωμένο μύθο του έθνους, όπως βέβαια οι διαφημιστικές εκστρατείες του Ralph Lauren χρησιμοποιούν ως παράδειγμα την εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους οι λευκοί χριστιανοί[ref]

Σ.τ.μ.: στο κείμενο «WASP», WhiteAngloSaxonProtestant, χαρακτηρισμός για τους αμερικάνους μεγαλοαστούς, όχι πάντα με θετική χροιά. αστοί της Αμερικής.

[/ref].

Με την παραγωγή μιας αισθητικής ισοδυναμίας με τις πρότυπες διαφημίσεις των επωνυμιών, σε σχέση με τα τέλεια σώματα, διαχρονικά θέματα κλπ, οι ΙΕΔ χωράνε τόσο εύκολα στις λίστες αγαπημένων επωνυμιών των καταναλωτών όσο εκείνες οι επωνυμίες. Το να κάνεις like και share το οπτικό υλικό του ισραηλινού στρατού δεν γίνεται περισσότερο αμφισβητήσιμο από το να κάνεις share την αγαπημένη σου διαφήμιση της Nike. Δεν αποτελεί ζήτημα πολιτικής, πόσο μάλλον ηθικής, αλλά άλλο ένα κομμάτι της δημιουργίας της διαδικτυακής σου προσωπικότητας. Μια αναλογία αυτής της διαφημιστικής τεχνικής μπορούμε να δούμε στην πολιτική καμπάνια του Obama, στην οποία το γραφικό ύφος με αποχρωματισμένες εικόνες σε έγχρωμο φόντο και δυνατές classic-modernsans-serif γραμματοσειρές συνδυάζονται με συναισθηματικό περιεχόμενο, πράγμα που καθρεφτίζεται στην καμπάνια των ισραηλινών. Η απόσταση ανάμεσα στην πολιτική εικόνα, την εικόνα του καταναλωτή και την εικόνα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συρρικνώνεται τόσο ώστε να μην ξεχωρίζει η μια από την άλλη.

Όπως πολλές από τις πιο προηγμένες επώνυμες μάρκες στο lifestyle, έτσι και οι ΙΕΔ μετατοπίζουν την κατεύθυνση της παραγωγής των εικόνων τους από το δικό τους προσωπικό και την δική τους ομάδα δημιουργών στους καταναλωτές. Στην περίπτωσή μας στους φαντάρους, στους έφεδρους και στους υποστηρικτές του ισραηλινού στρατού. Το περιεχόμενο συγκεντρώνεται από άτομα και τροφοδοτείται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης του κοινού. Με πολλούς τρόπους αυτό είναι μια εξελιγμένη μορφή διαχείρισης της επωνυμίας ενός τόσο μεγάλου θεσμού. Εμφανίζεται η πρόθεση των ισραηλινών να εμπιστεύονται το κοινό τους, επιτρέποντας του να καθορίζει την επωνυμία, κάνοντας έτσι το «φίλτρο του στρατού του ισραήλ» στο Instagram ίσως την πρώτη προπαγανδιστική εκστρατεία ενός στρατιωτικού κράτους που πηγάζει από το κοινό της. Ένα κοινό, του οποίου η ταυτότητα είναι περισσότερο από ποτέ αγκυλωμένη σε αυτή των φαντάρων και των υποστηρικτών τους, μιμούμενη την μετάβαση των επωνυμιών μόδας και lifestyle προς τις διαφημιστικές εκστρατείες με πηγή τον καταναλωτή.

Εδώ ο ισραηλινός στρατός γίνεται το avatar μιας τελείως δυτικής καταναλωτικής ταυτότητας. Η απόσταση ανάμεσα στις δικές μας ζωές και σε αυτές των ανδρών και των γυναικών που πολεμούν στον ισραηλινό στρατό γίνεται ακόμα πιο μικρή και συμπιεσμένη. Στην κατάρρευση αυτής της απόστασης, οι κοκκώδεις και πιξελιασμένες εικόνες του παλαιστινιακού ζητήματος γίνονται ακόμα πιο απομακρυσμένες. Αυτή είναι η εκστρατεία του ισραηλινού στρατού για τον έλεγχο του εικονικού περιβάλλοντος, παρεμβάλλοντας την ταυτότητα της μάρκας τους στις γραμμές της ανθρώπινης αλληλεπίδρασης στο διαδίκτυο, κατορθώνοντας έτσι να κατακτήσει ένα μεγαλύτερο μερίδιο της αγοράς γεωπολιτικής προσόδου. Ο στρατός του ισραήλ, ωστόσο, δεν είναι μια επωνυμία, μια μάρκα στο lifestyle αλλά η συνιστώσα μιας μηχανής πολέμου. Οι εικόνες δε μεσολαβούν μια διαδικτυακή αλληλεπίδραση, αλλά την σφαγή ανθρώπων και η αισθητικοποίηση τους συσκοτίζει την δυναμική ενός πολύ πραγματικού ανθρώπινου κόστους του πολέμου. Η ιδεολογία του διαδικτύου ισχυρίζεται για τον εαυτό της ότι είναι η πραγματική ζωή. Η Γάζα υπάρχει σαν ένα profile διαμελισμένων πτωμάτων στο διαδίκτυο.

Αφορά όσους διαμορφώνουν ζωές και σχέσεις ενώ η κρίση τρέχει παράλληλα με χίλια. Αφορά όσους δεν έχουν να διαχειριστούν μια καθημερινότητα που έχει ήδη διαμορφωθεί, με νέα πιο σκληρά δεδομένα, αλλά που βρίσκονται σε μια διαδικασία αλλαγής. Και τί διεξόδους έχει τελοσπάντων ο πιτσιρικάς που τελείωσε το σχολείο; Το να παέι πανεπιστήμιο και να χαρεί ένα χρόνο μέλιτος όπως τον χάρηκαν οι γενιές των χρυσών 90’s μάλλον δεν παίζει όσο έπαιζε, να βρει καμιά δουλειά επίσης δύσκολο, οπότε γιατί να μην τον παρκάρουμε στο στρατό;

Ο καπιταλισμός σα σχέσεις καθημερινότητας έχει πολλά μικρά και μεγάλα σχολεία. Έχει σχολεία που τα ονοματίζει ως τέτοια και σχολεία κάπως διαφορετικά. Και όλα, το ένα δίπλα στο άλλο φτιάχνουν χαρακτήρες, καταστρέφουν ή χτίζουν σχέσεις. Και όλα, λειτουργούν επικουρικά το ένα στο άλλο για να κάνουν το σύνολο πιο δυνατό και στέρεο. Τέτοια σχολεία είναι η οικογένεια, η δουλειά, η εκκλησία, ο στρατός. Αν και οι περισσότεροι απ’ αυτούς είναι καταναγκασμοί, αυτά τα σχολεία, κατά καιρούς αλλάζουν τους τρόπους τους, αλλάζουν τη μόστρα τους, ή αλλάζει η φιλολογία γύρω τους. Σε καιρούς κρίσης όμως, που τα στολίδια τους μειώνονται αισθητά, ξεπροβάλλει ο στυγνός, πειθαρχικός τους χαρακτήρας και γίνεται πιο κυνικός από ποτέ. Εμείς την αύξηση της θητείας, εμφανιζόμενη σε τέτοια συγκυρία στο δημόσιο λόγο, έτσι την είδαμε. Πόσο πιο πολύ μπορεί ο στρατός να σου καταστρέψει τη ζωή; Μπορεί άλλους τρεις μήνες. Το «μπορεί», δείχνει δρόμο, τώρα τρεις, αύριο ακόμα μερικοί. Τις καλές εποχές η θητεία διαρκώς μειωνόταν και υποβαθμιζόταν. Άλλοι τρεις μήνες λοιπόν, έτσι για να το έχετε στο νου σας, έτσι για να θυμάστε πως σε τέτοιες εποχές, οι φονικές μηχανές του κράτους θα χρειάζονται λάδι από όλο και περισσότερους, όλο και πιο «εθελοντικά».

Είναι λοιπόν ο στρατός (ένα άλλο) σχολείο. Δεν είναι το πανεπιστήμιο – δεν είναι η αγορά εργασίας. Είναι σχολείο που σου μαθαίνει να πειθαρχείς σε κάθε είδους παραλογισμούς με πρόσχημα την επίσημη ιδεολογία του κράτους ως έθνους. Είναι το λεγόμενο «ηθικό» του στρατού (που προσδίδει και στο αξιόμαχο του). Και μια τέτοια παρακαταθήκη ήταν και θα είναι χρήσιμη στα αφεντικά, ήταν και θα είναι βούτυρο στο ψωμί τους.

Η θητεία είναι ένας θεσμός που στη λειτουργία του θυμίζει κάτι από παλιές σκοτεινές εποχές και όχι τόσο το «φάτε πιείτε διασκεδάστε» των 90’s. Σε καλούν να πας, είναι υποχρεωτικό, εξετάζεσαι για την «κανονικότητά» σου και για τη χρησιμότητα σου, φοράς στολή και πειθαρχείς σε ένα πρόγραμμα χωρίς περιθώρια κάτω από τη σκέπη του μότο «πατρίς-θρησκεία-οικογένεια». Θα μας πείτε τι μας τα λέτε όλα αυτά, δεν είναι γνωστά; Ναι, αλλά καλώς ή κακώς δεν τα έχουμε συνειδητοποιήσει. Συν τρεις μήνες παραλογισμός δεν μοιάζει τραγικό. Αλλά αφήνει κουσούρι όσο και τρεις μήνες πλην. Αφήνει ένα από τα χειρότερα κουσούρια που μπορεί να αφήσει μία τέτοια διαδικασία εκμάθησης και αυτό είναι ότι την ανέχτηκες. Έβαλες τη ζωή σου στην αναμονή για να μπεις σε ένα στρατόπεδο όπου υπακούς στο να αποδέχεσαι φυσική και ψυχολογική βία από κάθε είδους ανθρωποειδές. Και αυτή είναι η παρακαταθήκη που αναφέραμε και παραπάνω. Ο κάθε άσχετος μπορεί να σου επιβάλλει καθημερινότητα, ο κάθε άσχετος μπορεί να σου επιβάλλει κανόνες ζωής, o κάθε άσχετος μπορεί να σ’ έχει να δουλεύεις τσάμπα σε μία μηχανή που στρέφεται ενάντια σε σένα και τα αδέρφια σου σε όλο τον κόσμο.

Δεν είναι μόνο ο καταναγκαστικός εγκλεισμός, ή η τυφλή υπακοή στους κομπλεξισμούς του κάθε εσώκλειστου στρατόκαυλου. Ο στρατός είναι αναβολή από τη ζωή. Ο στρατός με τη θητεία σκοτώνει εφηβείες, τελειώνει έρωτες – φιλίες, τσακίζει ευαισθησίες και διαφορετικότητες. Σε μαθαίνει πως να βλέπεις τη δική σου σωτηρία πάνω στην καταστροφή των άλλων. Πως να επιβάλεις τη μνησικακία σου στους νεότερους, ανακυκλώνοντας την ίδια βαρβαρότητα. Τα καρφώματα, οι ρουφιανές, τα βύζματα, το γλείψιμο είναι όλα προϋποθέσεις “καλής διαγωγής”. Καλής διαγωγής απέναντι στους ανώτερούς σου, είτε μέσα στα στρατόπεδα είτε αργότερα, έξω από αυτά, στους χώρους εκπαίδευσης και εργασίας.