Η ώρα περνούσε. Ο Βίκτορ Κέμμινγκς, ανίκανος να δει οτιδήποτε, σωματικά αναίσθητος, εξακολουθούσε να διατηρεί τη συνειδητότητά του. “Χαμήλωσέ μου τη θερμοκρασία” είπε. Δε μπορούσε να ακούσει τη φωνή του• Ίσως να το φαντάστηκε ότι μίλησε. Χρώματα ανέμισαν προς το μέρος του και μετά τον περικύκλωσαν. Του άρεσαν τα χρώματα. Του θύμιζαν παιδικά κραγιόνια, εκείνα που ήταν μισοζώντανα – κάποια τεχνητή μορφή ζωής. Τα χρησιμοποιούσε στο σχολείο πριν 200 χρόνια.

“Δε μπορώ να σε ναρκώσω” ακούστηκε μέσα στο κρανίο του Κέμμιγκς η φωνή του πλοίου. “Η βλάβη είναι σοβαρή. Δε μπορώ να τη διορθώσω ούτε να κάνω επισκευή. Θα διατηρήσεις τη συνείδησή σου επί δέκα χρόνια”.

Τα μισοζωντανά χρώματα όρμησαν και τον περικύκλωσαν, τώρα όμως είχαν κάτι το απειλητικό, δημιούργημα του φόβου του. “Θεέ μου” είπε. Δέκα χρόνια! Τα χρώματα σκοτείνιασαν.

Ενώ ο Βίκτορ Κέμμιγκς έμενε ξαπλωμένος παράλυτος και περιτριγυρισμένος από απειλητικές χρωματικές ανταύγειες, το πλοίο του εξήγησε τα μέτρα που σκόπευε να πάρει. Τα μέτρα αυτά δεν ήταν προϊόν δικής του απόφασης. Το πλοίο ήταν προγραμματισμένο να αναζητήσει αυτή τη λύση, αν προέκυπτε τέτοιου είδος βλάβη.

“Αυτό που θα κάνω” έφτασε στο κεφάλι του η φωνή του πλοίου, “είναι να σε τροφοδοτήσω με αισθητηριακά ερεθίσματα. Ο κίνδυνος που διατρέχεις είναι η αισθητηριακή στέρηση. Αν μείνεις συνειδητός επί δέκα χρόνια, χωρίς αισθητηριακά δεδομένα, το μυαλό σου θα διαλυθεί. Όταν φτάσουμε στο σύστημα LR4 θα είσαι φυτό.

“Και με τί σκοπεύεις να με τροφοδοτήσεις;” είπε πανικόβλητος ο Κέμμιγκς. “Τι έχεις στις τράπεζες πληροφοριών σου; Όλα τα βίντεο από τα φτηνά σήριαλ του προηγούμενου αιώνα; Προτιμώ να με ξυπνήσεις και να κόβω βόλτες”.

Δεν έχω καθόλου αέρα” είπε το πλοίο. “Ούτε τροφή. Ούτε και κανέναν να κουβεντιάσεις, αφού είναι όλοι ναρκωμένοι”.

“Μπορώ να μιλάω με σένα” είπε ο Κέμμιγκς. “Μπορούμε να παίξουμε σκάκι.

“Όχι επί δέκα χρόνια. Άκουσέ με καλά: σου είπα ότι δεν έχω ούτε τροφή ούτε αέρα. Πρέπει να μείνεις όπως είσαι… είναι η καλύτερη δυνατή λύση. Μιλάς μ’ εμένα αυτή τη στιγμή. Δε διαθέτω πολλές αποθηκευμένες πληροφορίες. Η τακτική μας για παρόμοιες καταστάσεις είναι η εξής: θα σε τροφοδοτώ με τις δικές σου ξεχασμένες αναμνήσεις δίνοντας έμφαση στις πιο ευχάριστες. Έχεις αναμνήσεις από διακόσια είκοσι χρόνια και οι περισσότερες απ’ αυτές είναι βαθιά χαραγμένες στο ασυνείδητό σου. Είναι μια καταπληκτική πηγή αισθητηριακών δεδομένων για σένα. Μη το παίρνεις κατάκαρδα. Η κατάστασή σου δεν είναι μοναδική. Εμένα δε μου έχει ξανασυμβεί, αλλά είμαι προγραμματισμένος να την αντιμετωπίσω. Ηρέμησε και δείξε μου εμπιστοσύνη. Θα φροντίσω να σου φτιάξω έναν κόσμο”.

Θα ‘πρεπε να με είχαν προειδοποιήσει”, είπε ο Κέμμιγκς, “πριν να μεταναστεύσω”.

“Ηρέμησε” είπε το πλοίο

Προσπάθησε να ηρεμήσει, ήταν όμως τρομοκρατημένος. Θεωρητικά θα έπρεπε να είχε χάσει κάθε συνείδηση μέσα στη κρυονική νάρκη και να ξυπνήσει μισό λεπτό αργότερα στο αστέρι του προορισμού του – ή μάλλον στον πλανήτη, στον πλανήτη-αποικία αυτού του άστρου. Όλος ο κόσμος μέσα στο πλοίο ήταν βυθισμένος στην πλήρη αναισθησία, μόνον αυτός διέφερε, σα να τον είχε χτυπήσει για άγνωστους λόγους ένα κακό κάρμα. Και το χειρότερο απ’ όλα ήταν πως έπρεπε να εξαρτιέται απόλυτα από την καλή θέληση του πλοίου. Τι θα γινόταν αν αποφάσιζε να τον τροφοδοτεί με τέρατα; Το πλοίο ήταν σε θέση να τον τρομοκρατεί επί δέκα χρόνια – δέκα αντικειμενικά χρόνια και γύρευε πόσα από υποκειμενική άποψη. Βρισκόταν στην απόλυτη εξουσία του πλοίου, αυτή ήταν η αλήθεια. Άραγε να τις γλεντούσαν αυτές τις καταστάσεις τα διαστρικά πλοία;

Απόσπασμα απ’ το διήγημα του Philip K. Dick “Ελπίζω να φτάσω σύντομα”

Θα ‘ρθεί καιρός που θ’ αλλάξουν τα πράματα.
Να το θυμάσαι μαρία.
Θυμάσαι μαρία στα διαλείμματα εκείνο το παιχνίδι
που τρέχαμε κρατώντας τη σκυτάλη
– μη βλέπεις εμένα – μην κλαις. Εσύ είσ’ η ελπίδα
άκου θά ‘ρθει καιρός
που τα παιδιά θα διαλέγουνε γονιούς
δε θα βγαίνουν στην τύχη
Δε θα υπάρχουν πόρτες κλειστές
με γερμένους απέξω
Και τη δουλειά
θα τη διαλέγουμε
δε θα ‘μαστε άλογα να μας κοιτάνε στα δόντια.
Οι άνθρωποι – σκέψου! – θα μιλάνε με χρώματα
κι άλλοι με νότες
Να φυλάξεις μοναχά
σε μια μεγάλη φιάλη με νερό
λέξεις κι έννοιες σαν κι αυτές
απροσάρμοστοι καταπίεση μοναξιά τιμή κέρδος εξευτελισμός
για το μάθημα της ιστορίας.
Είναι μαρία – δε θέλω να λέω ψέματα –
δύσκολοι καιροί.
Και θά ‘ρθουνε κι άλλοι.
Δεν ξέρω – μην περιμένεις κι από μένα πολλά –
τόσα έζησα τόσα έμαθα τόσα λέω
κι απ’ όσα διάβασα ένα κρατάω καλά:
«Σημασία έχει να παραμένεις άνθρωπος».
Θα την αλλάξουμε τη ζωή!
Παρ’ όλα αυτά μαρία.

Κ.Γώγου ]]> https://gameover.zp/2013/06/30/editorial-%cf%84%ce%b5%cf%8d%cf%87%ce%bf%cf%82-10/ Sun, 30 Jun 2013 14:06:45 +0000 http://gameoversite.gr/?p=559

Όταν γεννήθηκε οι άνθρωποι άκουγαν μια μουσική που δεν την έπαιζε ποτέ το ραδιόφωνο. Στο πανηγύρι του χωριού στεκόντουσαν αμήχανες με τη Βάνα, παρακολουθούσαν την τραγουδίστρια στο πρόχειρο πάλκο να τραγουδάει λόγια που πέρναγαν μέσα τους, και τις έκαναν να αισθάνονται παράξενα, τις αναστάτωναν. Τί ήταν αυτή η μουσική, από πού είχε ξεφυτρώσει αυτό το συγκρότημα, πώς ήταν δυνατόν ν’ ακούνε μουσική όλοι μαζί, νέοι, γέροι και παιδιά, να τρώνε και να πίνουν όλοι μαζί, να σηκώνονται όλοι μαζί και να χορεύουν; Από κάπου ερχόταν αυτή η παράνομη μουσική που δεν την έπαιζε ποτέ το ραδιόφωνο. Έμοιαζε να κρύβεται, να παίρνει χίλιες προφυλάξεις, να κυκλοφορεί από μυστικά μονοπάτια στα βουνά και να διασχίζει μεταμφιεσμένη τις πόλεις. Δεν είχαν ακούσει ποτέ αυτά τα τραγούδια κι όμως τα ήξεραν, μόλις άνοιγε το στόμα της η ξανθιά τραγουδίστρια συμπλήρωναν από μέσα τους τα λόγια, ήξεραν αυτά τα λόγια χωρίς να τα έχουν ακούσει ποτέ από το ραδιόφωνο. Γνώριζαν αυτή τη μουσική και ντρεπόντουσαν, αισθανόντουσαν ήσυχες με τη μουσική του ραδιοφώνου ενώ αυτή εδώ η μουσική τις αναστάτωνε, τις έκανε να ανατριχιάζουν, τις έκοβε στα δύο. Αυτό το συγκρότημα στο πάλκο ερχόταν από πολύ μακριά, φαινόταν να έχει διασχίσει κάμπους και βουνά, έμοιαζε ταλαιπωρημένο, τα μέλη του δεν είχαν καμία διαφορά από αυτούς που διασκέδαζαν, μόνο η τραγουδίστρια είχε βάψει τα μαλλιά της ξανθά, συγκέντρωνε τα βλέμματα. Η μουσική στο ραδιόφωνο έμοιαζε αέρινη, δαντελένια, άσπιλη, αμόλυντη. Ουράνιες γυναικείες φωνές προειδοποιούσαν ξύπνα αγάπη μου, αλλά αυτή εδώ η μουσική ανακάτευε τα σωθικά και σε τίναζε στον αέρα, ήταν τόσο πραγματική ώστε γινόταν αφόρητη, αυτό το ταλαιπωρημένο συγκρότημα σε έβαζε κάτω και κάποια στιγμή σε σήκωνε ψηλά, σε πέταγε χωρίς να το καταλάβεις, ίσως αυτός να ήταν ο λόγος που χόρευαν πιασμένοι ο ένας με τον άλλο σε κύκλο, αλλιώς κινδύνευαν να φύγουν ψηλά και να μην ξαναγυρίσουν ποτέ πίσω.

χρηστος βακαλόπουλος “η γραμμή του ορίζοντος” ]]> https://gameover.zp/2013/02/01/editorial-%cf%84%ce%b5%cf%8d%cf%87%ce%bf%cf%82-8/ Fri, 01 Feb 2013 10:45:03 +0000 http://gameoversite.gr/?p=782

Επιστρέφω στο σπίτι, αποκαμωμένος και γεμάτος αγωνία. Γιατί με πονούν όλα μου τα μέλη; Γιατί πονάω στον ώμο, στα μπούτια; Κι όμως, το καμινέτο και η σπάτουλα δεν ήταν και τόσο βαριά… Είναι σίγουρα η επανάληψη πανομοιότυπων κινήσεων. Και η ένταση στην προσπάθεια να ξεπεράσω την αδεξιότητά μου. Και ότι έμεινα όρθιος όλο αυτό το διάστημα˙ δέκα ώρες. Και οι άλλοι όμως το ίδιο κάνουν. Είναι άραγε το ίδιο εξαντλημένοι;

Σκέφτομαι: ανικανότητα του διανοούμενου για σωματική προσπάθεια. Απλοϊκότητα. Δεν πρόκειται μονάχα για σωματική προσπάθεια. Η πρώτη μέρα στο εργοστάσιο είναι τρομακτική για όλο τον κόσμο, πολλοί θα μου μιλήσουν γι’ αυτή στη συνέχεια, συχνά με αγωνία. Ποιό πνεύμα, ποιό σώμα μπορεί να αποδεχτεί, δίχως μια κίνηση εξέγερσης, την υποδούλωσή του σ’ αυτό το ρυθμό της αλυσίδας που εκμηδενίζει, που είναι ενάντια στη φύση; Την ταπείνωση και τη φθορά της αλυσίδας τη ζουν όλοι με την ίδια βιαιότητα, εργάτης και αγρότης, διανοούμενοι και χειρωνάκτες, μετανάστες και Γάλλοι. Και δεν είναι σπάνιο να δεις έναν καινούριο να πληρώνεται το μεροκάματό του το ίδιο κιόλας βράδυ της πρώτης μέρας, τρομαγμένος από το θόρυβο, τις λάμψεις, την τερατώδη διαστολή του χρόνου, τη σκληρότητα των ατελείωτα επαναλαμβανόμενων κινήσεων, τον αυταρχισμό των υπευθύνων και τη στεγνότητα των διαταγών, την καταθλιπτική ατμόσφαιρα φυλακής που παγώνει το τμήμα. Να μείνεις μήνες και χρόνια εκει μέσα; Μπορείς να το διανοηθείς; Όχι, καλύτερα η φυγή, η φτώχεια, η αβεβαιότητα κάποιας μικροδουλειάς˙ οτιδήποτε άλλο! Κι εγώ, ο «εγκατεστημένος»[ref]

«εγκατεστημένος», «εγκατάσταση»: όρος που κυριάρχησε στη Γαλλία μετά το κίνημα του Μάη του ’68 και υποδηλώνει τους αγωνιστές που – φοιτητές στην πλειοψηφία τους – εγκατέλειψαν τα πανεπιστήμια και πήγαν να δουλέψουν στα εργοστάσια. Η «έξοδος» αυτή υπήρξε πραγματικά μαζική (εκατοντάδες φοιτητές «εγκαταστάθηκαν» στην περίοδο 69-71) και έπαιξε ουσιαστικό ρόλο στην ανάπτυξη του εργατικού κινήματος στη Γαλλία, κυρίως των ανειδίκευτων εργατών στην αλυσίδα συναρμολόγησης που στην πλειοψηφία τους ήταν μετανάστες και γυναίκες. Ιδεολογικό υπόβαθρο της «εγκατάστασης» ήταν η θέληση για απόρριψη των προνομίων που δίνει στο διανοούμενο επαναστάτη η κοινωνική του θέση και για σύνδεση με την εργατική τάξη ώστε να προωθηθεί η αμφισβήτηση στα εργοστάσια. Η αρχή της «εγκατάστασης» στηριζόταν στο να «υπηρετούμε το λαό» του Μάο Τσε Τουνγκ, που είναι άλλωστε ο πρώτος που μίλησε για «εγκατάσταση».

[/ref], θα τα καταφέρω άραγε; Τι θα γίνει αν αύριο εξακολουθώ να μην πετυχαίνω τις κολλήσεις; Θα με πετάξουν έξω; Τι ειρωνεία! Μιάμιση μέρα «εγκατάστασης» στο εργοστάσιο… και να με σχολάσουν λόγω ανικανότητας! Και τότε, οι άλλοι, αυτοί που δεν έχουν διπλώματα και που δεν είναι ούτε γεροδεμένοι ούτε επιδέξιοι στα χέρια, πως κερδίζουν το ψωμί τους;

Έξω από το εργοστάσιο, η «εγκατάσταση» φαίνεται θεαματική, οι εφημερίδες την έχουν κάνει πραγματικό μύθο. Ιδωμένη από το εργοστάσιο, δεν είναι τίποτα το τρομερό. Ο καθένας απ’ αυτούς που δουλεύουν εδώ έχει μία περίπλοκη ατομική ιστορία συχνά πιο συνταρακτική και πιο περιπετειώδη από εκείνη του φοιτητή που έγινε προσωρινά εργάτης. Οι αστοί φαντάζοται πάντα πως έχουν το μονοπώλιο της ατομικής πορείας. Τι φάρσα! Το μόνο που έχουν είναι το μονοπώλιο του δημόσιου λόγου. Δείχνονται παντού. Οι άλλοι ζουν την ιστορία τους με ένταση, αλλά βυθισμένοι στη σιωπή. Κανείς δε γεννιέται ειδικευμένος εργάτης. Γίνεται. Άλλωστε, εδώ, στο εργαστάσιο, πολύ σπάνια λέει κάποιος για τον άλλον «ο εργάτης που…» Όχι. Λένε: «το άτομο που δουλεύει στη συγκόλληση», «το άτομα που δουλεύει τους προφυλακτήρες». Το άτομο. Δεν είμαι ούτε ο «εργάτης» ούτε ο «εγκατεστημένος». Είμαι «το άτομο που δουλέυει στις κούνιες». Και η ιδιαιτερότητά μου σαν «εγκατεστημένου» παίρνει την ανώδυνη θέση της στο ανακάτωμα των πεπρωμένων και των ειδών.

Η μόνη πραγματική διαφορά με τους συντρόφους μου στο εργοστάσιο – ανάμεσα στους οποίους βρίσκονται και πολλοί ευκαιριακοί εργάτες που ήρθαν από το χωριό ή από άλλες χώρες – είναι πως εγώ θα μπορούσα πάντα να ξαναβρώ τη θέση μου, σα διανοούμενος. Ζω τον κόπο μου όπως αυτοί αλλά είμαι ελεύθερος να καθορίσω τη διάρκεια του. Νιώθω πολύ έντονα αυτή τη διαφορά, σα μια ιδιαίτερη ευθύνη. Δε μπορώ να την εξαφανίσω. Η καταπίεση, όση κι αν είναι, ποτέ δε θα μπορέσει να με χτυπήσει το ίδιο σκληρά μ’ αυτούς.

<Ρομπέρ Λινάρ, ο Εγκατεστημένος

Οι πόλεις και τα σημάδια. 1.

Περπατάς για μέρες ανάμεσα στα δέντρα και τις πέτρες. Σπάνια το μάτι σου σταματάει πάνω σ’ ένα πράγμα κι αυτό μόνο όταν το έχει αναγνωρίσει από το σημάδι κάποιου άλλου πράγματος: ένα αποτύπωμα πάνω στην άμμο δείχνει το πέρασμα της τίγρης, ένας βάλτος αναγγέλλει μια φλέβα νερού, το λουλούδι του ιβίσκου το τέλος του χειμώνα. Τα υπόλοιπα μένουν βουβά και συνεχώς αλλάζουν μεταξύ τους θέση: τα δέντρα και οι πέτρες είναι μόνο αυτά που είναι.

Τελικά το ταξίδι σε οδηγεί στην πόλη Ταμάρα. Εκεί μπαίνεις από δρόμους γεμάτους επιγραφές που προεξέχουν από τους τοίχους. Το μάτι δε βλέπει πράγματα αλλά σχήματα πραγμάτων που σημαίνουν άλλα πράγματα· η τανάλια δείχνει το σπίτι του πρακτικού οδοντογιατρού, το τσουκάλι την ταβέρνα, οι λόγχες τους στρατώνες, η ζυγαριά το μανάβικο. Αγάλματα και θυρεοί απεικονίζουν λιοντάρια δελφίνια πύργους αστέρια· σημάδι πως κάτι – ποιός ξέρει τι – έχει για σημάδι ένα λιοντάρι ή δελφίνι ή πύργο ή αστέρι. Άλλα σήματα ειδοποιούν γι’ αυτό που σ’ ένα μέρος απαγορεύεται – να μπαίνεις σστο δρομάκι με τα κάρα, να κατουράς πίσω απ’ το κιόσκι, να ψαρεύεις με το καλάμι απ΄τη γέφυρα – και γι’ αυτό που επιτρέπεται – να ποτίζεις τις ζέμπρες, να παίζεις με τις μπίλιες, να καίς τα πτώματα των γονιών σου. Από τις πόρτες των ναών φαίνονται τα αγάλματα των θεών, ο καθένας με τα δικά του χαρακτηριστικά: το κέραςτης Αμάλθειας, την κλεψύδρα, τη μέδουσα, έτσι που ο πιστός μπορεί να τους αναγνωρίζει και να τους απευθύνει τις ανάλογες προσευχές. Αν κάποιο κτίριο δεν έχει καμμία επιγραφή ή σχήμα, η ίδια του η μορφή και η θέση του μέσα στη διάταξη της πόλης αρκούν για να δείξουν τη λειτουργία του· το παλάτι, η φυλακή, το νομισματοκοπείο, η πυθαγόρειος σχολή, το πορνείο. Ακόμα και τα εμπορεύματα που οι πωλητές εκθέτουν στους πάγκους αξίζουν όχι αυτά καθεαυτά αλλά σα σημάδια άλλων πραγμάτων· ο κεντημένος κεφαλόδεσμος σημαίνει κομψότητα, το χρυσοποίκιλτο κλειστό φορείο εξουσία, οι τόμοι του Αβερόη γνώση, το περιδέραιο του αστραγάλου ηδονή. Το βλέμμα διατρέχει τους δρόμους σα να ήταν γραμμένες σελίδες: η πόλη σου υπαγορεύει κάθε τι που πρέπει να σκεφτείς, σε κάνει να επαναλαμβάνεις το δικό της λόγο και ενώ πιστεύεις πως επισκέπτεσαι την Ταμάρα δεν κάνεις άλλο από το να καταγράφεις τα ονόματα που μ’ αυτά εκείνη καθορίζει τον εαυτό της και όλα τα μέρη της.

Πώς είναι η αληθινή πόλη κάτω απ’ αυτό το πυκνό περίβλημα των σημαδιών, τι περιέχει ή τι κρύβει, φεύγεια από την Ταμάρα χωρίς να το μάθεις. Έξω εκτείνεται η γη, άδεια, ως τη γραμμή του ορίζοντα· ανοίγει ο ουρανός, τρέχουν τα σύννεφα. Στη μορφή που το τυχαίο και ο αέρας δίνουν στα σύννεφα γυρεύεις ήδη ν’ αναγνωρίσεις σχήματα: ένα ιστιοφόρο, ένα χέρι, έναν ελέφαντα…

<Ίταλο Καλβίνο, οι αόρατες πόλεις

.. Είναι θλιμμένος και διαβάζει ποιήματα άλλων, γιατί δικά του δεν του βγαίνουν να γράψει. Είναι ερωτικά ποιήματα με μία ψίχα μίσους, με μια ψίχα λύσσας, ποιήματα που περνούν από χέρι σε χέρι, γιατί στη Νικαράγουα δεν μπορούν να τυπωθούν σε βιβλίο. Τα έχουν πιάσει αυτοί που έμαθαν κάθε λέξη από μνήμης και ακόμα κι αν σκουπίζουν κακά μωρού με το χαρτί, τα ποιήματα ποτέ-των-ποτών δεν θα χαθούν.

… Είναι ευτυχισμένος γιατί η κυρία που την έμαθε να γράφει κολλυβογράμματα, έγραψε τα λόγια του Σαντίνο. Είναι ευτυχισμένος γιατί μέσα σε σαρανταεφτά μέρες έμαθε μια γιαγιάκα σαν την Μιλάγρος να διαβάζει, η απολύτως ανέφικτη επανάσταση είναι πλήρως εφικτή. Πρέπει να είσαι τυφλός για να μη βλέπεις, αναλφάβητος, όπως παλιά, για να μην πιστέψεις. Είναι τρελά ερωτευμένος με μία πιτσιρίκα που λιώνει όταν χαμογελά και του διαλύει τα σωθικά, και χάνονται μαζί στις σκοπιές, στη φρουρά το ξημέρωμα, πιασμένοι χέρι με χέρι, και ανταλλάσσουν συμβουλές για να μην καταστραφούν τα φυσίγγια τους από την υγρασία.

… Διαβάζει ένα σημείωμα που του έφτασε με δύο μήνες καθυστέρηση. Ήδη το διάβασε έξι φορές και επιμένει να μη θέλει να καταλάβει τις λέξεις, αδύνατο να χωνέψει ότι μακριά από αυτόν σκότωσαν την Πάουλα. Και δεν θα το χωνέψει ποτέ. Ποτέ. Η Πάουλα είναι διακοπές σε άλλα βουνά. Θα ξαναγυρίσει όταν θα μπούμε στην Μανάγκουα. Η καρδιά του είναι παγωμένη και όσο κι αν πασχίζει να εξηγήσει αυτό το συναίσθημα στον Ομάρ Καμπέσας, ώστε μια μέρα να το γράψει, δεν του βγαίνει καμία εξήγηση. Τα λόγια δεν χρησιμεύουν σε τίποτα σχεδόν, λέει με το νου του. Πόσες φορές προσπάθησε να πει κάτι στον εαυτό του και δεν μπόρεσε, πόσες φορές επιχείρησε να μιλήσει γι’ αυτά που συμβαίνουν και δεν μπόρεσε. Πόσες φορές πάγωσε η καρδιά του και δεν το κατάλαβε. Αν τον σκοτώσουν τώρα, θα πάει για διακοπές στα ίδια βουνά με την Πάουλα. Ένας άντρας με παγωμένη καρδιά δεν κάνει καλή επανάσταση, του εξηγεί ένα μήνα αργότερα στην Κόστα Ρίκα ο Εδουάρδο Κοντρέρας. Αποφασίζει να αναβάλει το θάνατο μέχρι το τελευταίο λεπτό μετά τη νίκη. Διαβάζει τον Τσέ και ανακαλύπτει ότι όλα ειπώθηκαν πριν και καλύτερα. Ανακαλύπτει ότι τη ζωή σου αξίζει μονάχα να τη ζήσεις για όλους. Είναι χαμένος στους δρόμους της Λεόν, όμως η εθνοφρουρά είναι πιο χαμένη απ’ αυτόν, γιατί όποιος πάει πίσω δεν ξέρει που πάει, ενώ όποιος πάει μπροστά το ξέρει κι ας μην ξέρει τι του γίνεται. Γελάει μ’ αυτά που σκέφτεται. Η επανάσταση ξεπαγώνει την καρδιά του ανθρώπου. Η Πάουλα βρίσκεται ακόμα εκεί πάνω στα βουνά. Μακάρι να μην αστοχεί στο σημάδι της, όπως αστοχώ εγώ μερικές φορές. Οι άγγελοι ξέρουν πάντα καλό σημάδι.

<paco ignatio taibo II, με τέσσερα χέρια